Mahabharata
Pracchanna-vṛtti-malla-yuddha-parva (Bhīma's Hidden Life and Wrestling)4.12.1-11
3813 / 15823
Mahabharata · 4.12.1-11
Devanāgarī

जनमेजय उवाच
एवं मत्स्यस्य नगरे वसन्तस् तत्र पाण्डवाः ॥
अत ऊर्ध्वं महावीर्याः किम् अकुर्वन्त वै द्विज ॥
वैशंपायन उवाच
एवं ते न्यवसंस् तत्र प्रच्छन्नाः कुरुनन्दनाः ॥
आराधयन्तो राजानं यद् अकुर्वन्त तच् छृणु ॥
युधिष्ठिरः सभास्तारः सभ्यानाम् अभवत् प्रियः ॥
तथैव च विराटस्य सपुत्रस्य विशां पते ॥
स ह्य् अक्षहृदयज्ञस् तान् क्रीडयाम् आस पाण्डवः ॥
अक्षवत्यां यथाकामं सूत्रबद्धान् इव द्विजान् ॥
अज्ञातं च विराटस्य विजित्य वसु धर्मराट् ॥
भ्रातृभ्यः पुरुषव्याघ्रो यथार्हं स्म प्रयच्छति ॥
भीमसेनो ऽपि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च ॥
अतिसृष्टानि मत्स्येन विक्रीणाति युधिष्ठिरे ॥
वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्य् अन्तःपुरे ऽर्जुनः ॥
विक्रीणानश् च सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥
सहदेवो ऽपि गोपानां वेषम् आस्थाय पाण्डवः ॥
दधि क्षीरं घृतं चैव पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥
नकुलो ऽपि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम् ॥
तुष्टे तस्मिन् नरपतौ पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥
कृष्णापि सर्वान् भ्रातॄंस् तान् निरीक्षन्ती तपस्विनी ॥
यथा पुनर् अविज्ञाता तथा चरति भामिनी ॥
एवं संपादयन्तस् ते तथान्योन्यं महारथाः ॥
प्रेक्षमाणास् तदा कृष्णाम् ऊषुश् छन्ना नराधिप ॥

Transliteration (IAST)

janamejaya uvāca
evaṃ matsyasya nagare vasantas tatra pāṇḍavāḥ ||
ata ūrdhvaṃ mahāvīryāḥ kim akurvanta vai dvija ||
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ te nyavasaṃs tatra pracchannāḥ kurunandanāḥ ||
ārādhayanto rājānaṃ yad akurvanta tac chṛṇu ||
yudhiṣṭhiraḥ sabhāstāraḥ sabhyānām abhavat priyaḥ ||
tathaiva ca virāṭasya saputrasya viśāṃ pate ||
sa hy akṣahṛdayajñas tān krīḍayām āsa pāṇḍavaḥ ||
akṣavatyāṃ yathākāmaṃ sūtrabaddhān iva dvijān ||
ajñātaṃ ca virāṭasya vijitya vasu dharmarāṭ ||
bhrātṛbhyaḥ puruṣavyāghro yathārhaṃ sma prayacchati ||
bhīmaseno 'pi māṃsāni bhakṣyāṇi vividhāni ca ||
atisṛṣṭāni matsyena vikrīṇāti yudhiṣṭhire ||
vāsāṃsi parijīrṇāni labdhāny antaḥpure 'rjunaḥ ||
vikrīṇānaś ca sarvebhyaḥ pāṇḍavebhyaḥ prayacchati ||
sahadevo 'pi gopānāṃ veṣam āsthāya pāṇḍavaḥ ||
dadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ caiva pāṇḍavebhyaḥ prayacchati ||
nakulo 'pi dhanaṃ labdhvā kṛte karmaṇi vājinām ||
tuṣṭe tasmin narapatau pāṇḍavebhyaḥ prayacchati ||
kṛṣṇāpi sarvān bhrātṝṃs tān nirīkṣantī tapasvinī ||
yathā punar avijñātā tathā carati bhāminī ||
evaṃ saṃpādayantas te tathānyonyaṃ mahārathāḥ ||
prekṣamāṇās tadā kṛṣṇām ūṣuś channā narādhipa ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
जनमेजयjanamejayaJanamejaya
उवाचuvācasaid
एवंevaṃthus
मत्स्यस्यmatsyasyaMatsya
नगरेnagareform of nagare
वसन्तस्vasantasform of vasantas
तत्रtatrathere
पाण्डवाःpāṇḍavāḥthe Pandavas
अतataform of ata
ऊर्ध्वंūrdhvaṃform of ūrdhvaṃ
महावीर्याःmahāvīryāḥgreat, hero
किम्kimwhat?
अकुर्वन्तakurvantaform of akurvanta
वैvaiindeed
द्विजdvijaform of dvija
वैशंपायनvaiśaṃpāyanaVaishampayana
उवाचuvācasaid
एवंevaṃthus
तेtethey; to you
न्यवसंस्nyavasaṃsform of nyavasaṃs
तत्रtatrathere
प्रच्छन्नाःpracchannāḥto strike, to kill
कुरुनन्दनाःkurunandanāḥKuru
आराधयन्तोārādhayantohorse
राजानंrājānaṃthe king
यद्yadwhich, when
अकुर्वन्तakurvantaform of akurvanta
तच्tacthis
छृणुchṛṇuform of chṛṇu
युधिष्ठिरःyudhiṣṭhiraḥYudhishthira
सभास्तारःsabhāstāraḥform of sabhāstāraḥ
सभ्यानाम्sabhyānāmform of sabhyānām
अभवत्abhavatform of abhavat
प्रियःpriyaḥform of priyaḥ
तथैवtathaivalikewise
caand
विराटस्यvirāṭasyaVirata
सपुत्रस्यsaputrasyason
विशांviśāṃof people, of tribes
पतेpateO lord
sahe, this
ह्य्hyindeed
अक्षहृदयज्ञस्akṣahṛdayajñasheart
तान्tānthem, those
क्रीडयाम्krīḍayāmform of krīḍayām
आसāsawas
पाण्डवःpāṇḍavaḥthe Pandava
अक्षवत्यांakṣavatyāṃform of akṣavatyāṃ
यथाकामंyathākāmaṃas he wished
सूत्रबद्धान्sūtrabaddhānform of sūtrabaddhān
इवivalike, as if
द्विजान्dvijānform of dvijān
अज्ञातंajñātaṃunrecognized, to know
caand
विराटस्यvirāṭasyaVirata
विजित्यvijityahaving won
वसुvasuwealth
धर्मराट्dharmarāṭdharma
भ्रातृभ्यःbhrātṛbhyaḥform of bhrātṛbhyaḥ
पुरुषव्याघ्रोpuruṣavyāghroform of puruṣavyāghro
यथार्हंyathārhaṃform of yathārhaṃ
स्मsmaindeed
प्रयच्छतिprayacchatigives
भीमसेनोbhīmasenoBhima, army
ऽपि'pialso, even
मांसानिmāṃsāniform of māṃsāni
भक्ष्याणिbhakṣyāṇiform of bhakṣyāṇi
विविधानिvividhānivarious
caand
अतिसृष्टानिatisṛṣṭāniform of atisṛṣṭāni
मत्स्येनmatsyenaMatsya
विक्रीणातिvikrīṇātiform of vikrīṇāti
युधिष्ठिरेyudhiṣṭhireYudhishthira
वासांसिvāsāṃsiclothes
परिजीर्णानिparijīrṇāniform of parijīrṇāni
लब्धान्य्labdhānyform of labdhāny
अन्तःपुरेantaḥpureinner chambers
ऽर्जुनः'rjunaḥform of 'rjunaḥ
विक्रीणानश्vikrīṇānaśform of vikrīṇānaś
caand
सर्वेभ्यःsarvebhyaḥform of sarvebhyaḥ
पाण्डवेभ्यःpāṇḍavebhyaḥthe Pandava
प्रयच्छतिprayacchatigives
सहदेवोsahadevoSahadeva
ऽपि'pialso, even
गोपानांgopānāṃcow
वेषम्veṣamform of veṣam
आस्थायāsthāyahaving ascended, relying on
पाण्डवःpāṇḍavaḥthe Pandava
दधिdadhiform of dadhi
क्षीरंkṣīraṃform of kṣīraṃ
घृतंghṛtaṃform of ghṛtaṃ
चैवcaivaand indeed
पाण्डवेभ्यःpāṇḍavebhyaḥthe Pandava
प्रयच्छतिprayacchatigives
नकुलोnakuloNakula
ऽपि'pialso, even
धनंdhanaṃwealth, to strike, to kill
लब्ध्वाlabdhvāhaving received
कृतेkṛtewhen done
कर्मणिkarmaṇiform of karmaṇi
वाजिनाम्vājināmform of vājinām
तुष्टेtuṣṭeform of tuṣṭe
तस्मिन्tasminin that
नरपतौnarapataufell, man, husband
पाण्डवेभ्यःpāṇḍavebhyaḥthe Pandava
प्रयच्छतिprayacchatigives
कृष्णापिkṛṣṇāpiKrishna; Draupadi
सर्वान्sarvānall
भ्रातॄंस्bhrātṝṃsform of bhrātṝṃs
तान्tānthem, those
निरीक्षन्तीnirīkṣantīform of nirīkṣantī
तपस्विनीtapasvinīform of tapasvinī
यथाyathāas
पुनर्punarman, husband
अविज्ञाताavijñātāto know
तथाtathāthus, also
चरतिcaratiform of carati
भामिनीbhāminībeautiful woman
एवंevaṃthus
संपादयन्तस्saṃpādayantasform of saṃpādayantas
तेtethey; to you
तथान्योन्यंtathānyonyaṃform of tathānyonyaṃ
महारथाःmahārathāḥgreat, chariot
प्रेक्षमाणास्prekṣamāṇāsto forgive
तदाtadāthen
कृष्णाम्kṛṣṇāmKrishna; Draupadi
ऊषुश्ūṣuśform of ūṣuś
छन्नाchannāto strike, to kill
नराधिपnarādhipaman, husband
Translation

Janamejaya asked: ‘So the Pandavas dwelt there in the city of Matsya. What did these heroes of great strength do after that, O twice-born one?’ Vaishampayana said: ‘They lived there in hiding, those descendants of Kuru. Hear what they did while pleasing the king. Yudhishthira, a companion at court dice, became dear to the members of the assembly and to Virata himself together with his son. Knowing the heart of the game of dice, the Pandava entertained them at the board as he pleased, like birds bound by a thread. Winning from Virata without his notice, the king of dharma, a tiger among men, gave wealth to his brothers according to what was fitting. Bhimasena sold Yudhishthira meat and various foods given to him by the king of Matsya. Arjuna sold worn-out garments obtained in the inner chambers and gave them to all the Pandavas. Sahadeva, having taken the guise of a cowherd, gave the Pandavas curds, milk, and ghee. Nakula, having received money for his work with the horses whenever the king was pleased, gave it to the Pandavas. Krishna, the ascetic woman, watching over all her brothers, moved about so as to remain unrecognized once more. Thus the great charioteers supported one another and lived in hiding, O king, all the while watching over Krishna.’

Version

f5ff37a73374 · published Jul 16, 2026, 6:11:28 PM UTC

Available inRUEN

Page between verses with