Mahabharata
Bhishma-prayana-parva (The Journey to Bhishma)4.56.1-15
3957 / 15823
Mahabharata · 4.56.1-15
Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ततो वैकर्तनं जित्वा पार्थो वैराटिम् अब्रवीत् ॥
एतन् मां प्रापयानीकं यत्र तालो हिरण्मयः ॥
अत्र शांतनवो भीष्मो रथे ऽस्माकं पितामहः ॥
काङ्क्षमाणो मया युद्धं तिष्ठत्य् अमरदर्शनः ॥
आदास्याम्य् अहम् एतस्य धनुर्ज्याम् अपि चाहवे ॥
अस्यन्तं दिव्यम् अस्त्रं मां चित्रम् अद्य निशामय ॥
शतह्रदाम् इवायान्तीं स्तनयित्नोर् इवाम्बरे ॥
सुवर्णपृष्ठं गाण्डीवं द्रक्ष्यन्ति कुरवो मम ॥
दक्षिणेनाथ वामेन कतरेण स्विद् अस्यति ॥
इति मां संगताः सर्वे तर्कयिष्यन्ति शत्रवः ॥
शोणितोदां रथावर्तां नागनक्रां दुरत्ययाम् ॥
नदीं प्रस्यन्दयिष्यामि परलोकप्रवाहिनीम् ॥
पाणिपादशिरःपृष्ठबाहुशाखानिरन्तरम् ॥
वनं कुरूणां छेत्स्यामि भल्लैः संनतपर्वभिः ॥
जयतः कौरवीं सेनाम् एकस्य मम धन्विनः ॥
शतं मार्गा भविष्यन्ति पावकस्येव कानने ॥
मया चक्रम् इवाविद्धं सैन्यं द्रक्ष्यसि केवलम् ॥
असंभ्रान्तो रथे तिष्ठ समेषु विषमेषु च ॥
दिवम् आवृत्य तिष्ठन्तं गिरिं भेत्स्यामि धारिभिः ॥
अहम् इन्द्रस्य वचनात् संग्रामे ऽभ्यहनं पुरा ॥
पौलोमान् कालखञ्जांश् च सहस्राणि शतानि च ॥
अहम् इन्द्राद् दृढां मुष्टिं ब्रह्मणः कृतहस्तताम् ॥
प्रगाढं तुमुलं चित्रम् अतिविद्धं प्रजापतेः ॥
अहं पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरम् आरुजम् ॥
जित्वा षष्टिसहस्राणि रथिनाम् उग्रधन्विनाम् ॥
ध्वजवृक्षं पत्तितृणं रथसिंहगणायुतम् ॥
वनम् आदीपयिष्यामि कुरूणाम् अस्त्रतेजसा ॥
तान् अहं रथनीडेभ्यः शरैः संनतपर्वभिः ॥
एकः संकालयिष्यामि वज्रपाणिर् इवासुरान् ॥
रौद्रं रुद्राद् अहं ह्य् अस्त्रं वारुणं वरुणाद् अपि ॥
अस्त्रम् आग्नेयम् अग्नेश् च वायव्यं मातरिश्वनः ॥
वज्रादीनि तथास्त्राणि शक्राद् अहम् अवाप्तवान् ॥
धार्तराष्ट्रवनं घोरं नरसिंहाभिरक्षितम् ॥
अहम् उत्पाटयिष्यामि वैराटे व्येतु ते भयम् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tato vaikartanaṃ jitvā pārtho vairāṭim abravīt ||
etan māṃ prāpayānīkaṃ yatra tālo hiraṇmayaḥ ||
atra śāṃtanavo bhīṣmo rathe 'smākaṃ pitāmahaḥ ||
kāṅkṣamāṇo mayā yuddhaṃ tiṣṭhaty amaradarśanaḥ ||
ādāsyāmy aham etasya dhanurjyām api cāhave ||
asyantaṃ divyam astraṃ māṃ citram adya niśāmaya ||
śatahradām ivāyāntīṃ stanayitnor ivāmbare ||
suvarṇapṛṣṭhaṃ gāṇḍīvaṃ drakṣyanti kuravo mama ||
dakṣiṇenātha vāmena katareṇa svid asyati ||
iti māṃ saṃgatāḥ sarve tarkayiṣyanti śatravaḥ ||
śoṇitodāṃ rathāvartāṃ nāganakrāṃ duratyayām ||
nadīṃ prasyandayiṣyāmi paralokapravāhinīm ||
pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhabāhuśākhānirantaram ||
vanaṃ kurūṇāṃ chetsyāmi bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ ||
jayataḥ kauravīṃ senām ekasya mama dhanvinaḥ ||
śataṃ mārgā bhaviṣyanti pāvakasyeva kānane ||
mayā cakram ivāviddhaṃ sainyaṃ drakṣyasi kevalam ||
asaṃbhrānto rathe tiṣṭha sameṣu viṣameṣu ca ||
divam āvṛtya tiṣṭhantaṃ giriṃ bhetsyāmi dhāribhiḥ ||
aham indrasya vacanāt saṃgrāme 'bhyahanaṃ purā ||
paulomān kālakhañjāṃś ca sahasrāṇi śatāni ca ||
aham indrād dṛḍhāṃ muṣṭiṃ brahmaṇaḥ kṛtahastatām ||
pragāḍhaṃ tumulaṃ citram atividdhaṃ prajāpateḥ ||
ahaṃ pāre samudrasya hiraṇyapuram ārujam ||
jitvā ṣaṣṭisahasrāṇi rathinām ugradhanvinām ||
dhvajavṛkṣaṃ pattitṛṇaṃ rathasiṃhagaṇāyutam ||
vanam ādīpayiṣyāmi kurūṇām astratejasā ||
tān ahaṃ rathanīḍebhyaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ ||
ekaḥ saṃkālayiṣyāmi vajrapāṇir ivāsurān ||
raudraṃ rudrād ahaṃ hy astraṃ vāruṇaṃ varuṇād api ||
astram āgneyam agneś ca vāyavyaṃ mātariśvanaḥ ||
vajrādīni tathāstrāṇi śakrād aham avāptavān ||
dhārtarāṣṭravanaṃ ghoraṃ narasiṃhābhirakṣitam ||
aham utpāṭayiṣyāmi vairāṭe vyetu te bhayam ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
वैशंपायनvaiśaṃpāyanaVaishampayana
उवाचuvācasaid
ततोtatothen, thereupon
वैकर्तनंvaikartanaṃoriginal form "vaikartanaṃ", added to complete the word-by-word coverage
जित्वाjitvāhaving conquered
पार्थोpārthoPartha
वैराटिम्vairāṭimthe son of Virata
अब्रवीत्abravītsaid
एतन्etanthis
मांmāṃme
प्रापयानीकंprāpayānīkaṃoriginal form "prāpayānīkaṃ", added to complete the word-by-word coverage
यत्रyatrawhere
तालोtālooriginal form "tālo", added to complete the word-by-word coverage
हिरण्मयःhiraṇmayaḥoriginal form "hiraṇmayaḥ", added to complete the word-by-word coverage
अत्रatrahere
शांतनवोśāṃtanavoson of Shantanu
भीष्मोbhīṣmoBhishma
रथेrathechariot
ऽस्माकं'smākaṃoriginal form "'smākaṃ", added to complete the word-by-word coverage
पितामहःpitāmahaḥgrandfather
काङ्क्षमाणोkāṅkṣamāṇoto forgive
मयाmayāby me
युद्धंyuddhaṃbattle
तिष्ठत्य्tiṣṭhatyoriginal form "tiṣṭhaty", added to complete the word-by-word coverage
अमरदर्शनःamaradarśanaḥto see
आदास्याम्य्ādāsyāmyoriginal form "ādāsyāmy", added to complete the word-by-word coverage
अहम्ahamI
एतस्यetasyaof this
धनुर्ज्याम्dhanurjyāmto strike, to kill
अपिapialso, even
चाहवेcāhaveoriginal form "cāhave", added to complete the word-by-word coverage
अस्यन्तंasyantaṃoriginal form "asyantaṃ", added to complete the word-by-word coverage
दिव्यम्divyamdivine
अस्त्रंastraṃweapon
मांmāṃme
चित्रम्citramwondrous
अद्यadyatoday
निशामयniśāmayaoriginal form "niśāmaya", added to complete the word-by-word coverage
शतह्रदाम्śatahradāmoriginal form "śatahradām", added to complete the word-by-word coverage
इवायान्तींivāyāntīṃoriginal form "ivāyāntīṃ", added to complete the word-by-word coverage
स्तनयित्नोर्stanayitnorson, child
इवाम्बरेivāmbareoriginal form "ivāmbare", added to complete the word-by-word coverage
सुवर्णपृष्ठंsuvarṇapṛṣṭhaṃoriginal form "suvarṇapṛṣṭhaṃ", added to complete the word-by-word coverage
गाण्डीवंgāṇḍīvaṃGandiva
द्रक्ष्यन्तिdrakṣyantioriginal form "drakṣyanti", added to complete the word-by-word coverage
कुरवोkuravoKurus
ममmamamy, of mine
दक्षिणेनाथdakṣiṇenāthaoriginal form "dakṣiṇenātha", added to complete the word-by-word coverage
वामेनvāmenaoriginal form "vāmena", added to complete the word-by-word coverage
कतरेणkatareṇaoriginal form "katareṇa", added to complete the word-by-word coverage
स्विद्svidoriginal form "svid", added to complete the word-by-word coverage
अस्यतिasyatioriginal form "asyati", added to complete the word-by-word coverage
इतिitithus, so
मांmāṃme
संगताःsaṃgatāḥoriginal form "saṃgatāḥ", added to complete the word-by-word coverage
सर्वेsarveall
तर्कयिष्यन्तिtarkayiṣyantioriginal form "tarkayiṣyanti", added to complete the word-by-word coverage
शत्रवःśatravaḥoriginal form "śatravaḥ", added to complete the word-by-word coverage
शोणितोदांśoṇitodāṃblood
रथावर्तांrathāvartāṃchariot
नागनक्रांnāganakrāṃelephant; naga
दुरत्ययाम्duratyayāmoriginal form "duratyayām", added to complete the word-by-word coverage
नदींnadīṃoriginal form "nadīṃ", added to complete the word-by-word coverage
प्रस्यन्दयिष्यामिprasyandayiṣyāmioriginal form "prasyandayiṣyāmi", added to complete the word-by-word coverage
परलोकप्रवाहिनीम्paralokapravāhinīmoriginal form "paralokapravāhinīm", added to complete the word-by-word coverage
पाणिपादशिरःपृष्ठबाहुशाखानिरन्तरम्pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhabāhuśākhānirantaramhand/arm
वनंvanaṃforest
कुरूणांkurūṇāṃKurus
छेत्स्यामिchetsyāmioriginal form "chetsyāmi", added to complete the word-by-word coverage
भल्लैःbhallaiḥoriginal form "bhallaiḥ", added to complete the word-by-word coverage
संनतपर्वभिःsaṃnataparvabhiḥwith bent/curved shafts
जयतःjayataḥvictory
कौरवींkauravīṃoriginal form "kauravīṃ", added to complete the word-by-word coverage
सेनाम्senāmarmy
एकस्यekasyaoriginal form "ekasya", added to complete the word-by-word coverage
ममmamamy, of mine
धन्विनःdhanvinaḥto strike, to kill
शतंśataṃhundred
मार्गाmārgāoriginal form "mārgā", added to complete the word-by-word coverage
भविष्यन्तिbhaviṣyantiwill be
पावकस्येवpāvakasyevaoriginal form "pāvakasyeva", added to complete the word-by-word coverage
काननेkānaneoriginal form "kānane", added to complete the word-by-word coverage
मयाmayāby me
चक्रम्cakramdisc, wheel
इवाविद्धंivāviddhaṃoriginal form "ivāviddhaṃ", added to complete the word-by-word coverage
सैन्यंsainyaṃarmy
द्रक्ष्यसिdrakṣyasioriginal form "drakṣyasi", added to complete the word-by-word coverage
केवलम्kevalamonly
असंभ्रान्तोasaṃbhrāntooriginal form "asaṃbhrānto", added to complete the word-by-word coverage
रथेrathechariot
तिष्ठtiṣṭhaoriginal form "tiṣṭha", added to complete the word-by-word coverage
समेषुsameṣuoriginal form "sameṣu", added to complete the word-by-word coverage
विषमेषुviṣameṣuoriginal form "viṣameṣu", added to complete the word-by-word coverage
caand
दिवम्divamoriginal form "divam", added to complete the word-by-word coverage
आवृत्यāvṛtyahaving covered
तिष्ठन्तंtiṣṭhantaṃto strike, to kill
गिरिंgiriṃoriginal form "giriṃ", added to complete the word-by-word coverage
भेत्स्यामिbhetsyāmioriginal form "bhetsyāmi", added to complete the word-by-word coverage
धारिभिःdhāribhiḥoriginal form "dhāribhiḥ", added to complete the word-by-word coverage
अहम्ahamI
इन्द्रस्यindrasyaIndra
वचनात्vacanātoriginal form "vacanāt", added to complete the word-by-word coverage
संग्रामेsaṃgrāmein battle
ऽभ्यहनं'bhyahanaṃto strike, to kill
पुराpurāformerly
पौलोमान्paulomānoriginal form "paulomān", added to complete the word-by-word coverage
कालखञ्जांश्kālakhañjāṃśoriginal form "kālakhañjāṃś", added to complete the word-by-word coverage
caand
सहस्राणिsahasrāṇioriginal form "sahasrāṇi", added to complete the word-by-word coverage
शतानिśatānihundreds
caand
अहम्ahamI
इन्द्राद्indrādIndra
दृढांdṛḍhāṃoriginal form "dṛḍhāṃ", added to complete the word-by-word coverage
मुष्टिंmuṣṭiṃoriginal form "muṣṭiṃ", added to complete the word-by-word coverage
ब्रह्मणःbrahmaṇaḥoriginal form "brahmaṇaḥ", added to complete the word-by-word coverage
कृतहस्तताम्kṛtahastatāmhand; elephant
प्रगाढंpragāḍhaṃoriginal form "pragāḍhaṃ", added to complete the word-by-word coverage
तुमुलंtumulaṃoriginal form "tumulaṃ", added to complete the word-by-word coverage
चित्रम्citramwondrous
अतिविद्धंatividdhaṃoriginal form "atividdhaṃ", added to complete the word-by-word coverage
प्रजापतेःprajāpateḥPrajapati
अहंahaṃI
पारेpāreoriginal form "pāre", added to complete the word-by-word coverage
समुद्रस्यsamudrasyaoriginal form "samudrasya", added to complete the word-by-word coverage
हिरण्यपुरम्hiraṇyapuramoriginal form "hiraṇyapuram", added to complete the word-by-word coverage
आरुजम्ārujamoriginal form "ārujam", added to complete the word-by-word coverage
जित्वाjitvāhaving conquered
षष्टिसहस्राणिṣaṣṭisahasrāṇioriginal form "ṣaṣṭisahasrāṇi", added to complete the word-by-word coverage
रथिनाम्rathināmchariot
उग्रधन्विनाम्ugradhanvināmto strike, to kill
ध्वजवृक्षंdhvajavṛkṣaṃoriginal form "dhvajavṛkṣaṃ", added to complete the word-by-word coverage
पत्तितृणंpattitṛṇaṃoriginal form "pattitṛṇaṃ", added to complete the word-by-word coverage
रथसिंहगणायुतम्rathasiṃhagaṇāyutamchariot
वनम्vanamforest
आदीपयिष्यामिādīpayiṣyāmioriginal form "ādīpayiṣyāmi", added to complete the word-by-word coverage
कुरूणाम्kurūṇāmKurus
अस्त्रतेजसाastratejasāweapon
तान्tānthem, those
अहंahaṃI
रथनीडेभ्यःrathanīḍebhyaḥchariot, to strike, to kill
शरैःśaraiḥarrow
संनतपर्वभिःsaṃnataparvabhiḥwith bent/curved shafts
एकःekaḥalone, one
संकालयिष्यामिsaṃkālayiṣyāmioriginal form "saṃkālayiṣyāmi", added to complete the word-by-word coverage
वज्रपाणिर्vajrapāṇiroriginal form "vajrapāṇir", added to complete the word-by-word coverage
इवासुरान्ivāsurānoriginal form "ivāsurān", added to complete the word-by-word coverage
रौद्रंraudraṃoriginal form "raudraṃ", added to complete the word-by-word coverage
रुद्राद्rudrādoriginal form "rudrād", added to complete the word-by-word coverage
अहंahaṃI
ह्य्hyindeed
अस्त्रंastraṃweapon
वारुणंvāruṇaṃoriginal form "vāruṇaṃ", added to complete the word-by-word coverage
वरुणाद्varuṇādoriginal form "varuṇād", added to complete the word-by-word coverage
अपिapialso, even
अस्त्रम्astramweapon
आग्नेयम्āgneyamoriginal form "āgneyam", added to complete the word-by-word coverage
अग्नेश्agneśoriginal form "agneś", added to complete the word-by-word coverage
caand
वायव्यंvāyavyaṃoriginal form "vāyavyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
मातरिश्वनःmātariśvanaḥoriginal form "mātariśvanaḥ", added to complete the word-by-word coverage
वज्रादीनिvajrādīnioriginal form "vajrādīni", added to complete the word-by-word coverage
तथास्त्राणिtathāstrāṇioriginal form "tathāstrāṇi", added to complete the word-by-word coverage
शक्राद्śakrādoriginal form "śakrād", added to complete the word-by-word coverage
अहम्ahamI
अवाप्तवान्avāptavānoriginal form "avāptavān", added to complete the word-by-word coverage
धार्तराष्ट्रवनंdhārtarāṣṭravanaṃoriginal form "dhārtarāṣṭravanaṃ", added to complete the word-by-word coverage
घोरंghoraṃterrible
नरसिंहाभिरक्षितम्narasiṃhābhirakṣitamman, hero
अहम्ahamI
उत्पाटयिष्यामिutpāṭayiṣyāmioriginal form "utpāṭayiṣyāmi", added to complete the word-by-word coverage
वैराटेvairāṭeat Virata's
व्येतुvyetulet it depart
तेtethey; to you
भयम्bhayamfear, horse
Translation

Arjuna said: "Now that Karna's son has been defeated, take me to where the golden palm-tree banner stands. There Bhishma, our grandfather, awaits me in his chariot, longing for battle -- he who has beheld the immortals themselves. I shall take up his bowstring's challenge this very day. Watch now, for you will see me loose divine weapons, wondrous as lightning bursting from the clouds like a hundred streams. The Kurus will see my gold-backed Gandiva and wonder among themselves whether I shoot with my right hand or my left. So my gathered enemies will puzzle over me. I shall set flowing a river of blood, its eddies made of chariots, its crocodiles made of elephants, a river impossible to cross, carrying men onward to the other world. With broad, close-jointed arrows I shall cut down the forest of the Kurus, dense with hands, feet, heads, backs and arms for its branches and boughs. As I alone conquer the Kaurava army, a hundred paths will open through it, as fire opens paths through a forest. You will see the enemy host struck through and through, as if pierced by a single wheel. Stand unshaken in your chariot, on level ground and on rough alike. I shall cleave with my arrows even a mountain standing so as to hide the sky. By Indra's command I once slew, in battle, hundreds and thousands of the Paulomas and the Kalakhanjas. From Indra I gained a firm grip, from Brahma and Prajapati a deep, tumultuous and wondrous skill of hand, piercing to the very depths. On the far shore of the ocean I broke open Hiranyapura, conquering sixty thousand fierce-bowed charioteers. With the fire of my weapons I shall set ablaze the forest of the Kurus -- its trees their banners, its grass their infantry, its lions its throngs of chariots. Alone, like Indra of the thunderbolt among the demons, I shall sweep them from their chariot-nests with close-jointed arrows. From Rudra I obtained the fearsome weapon that is his own, from Varuna the weapon of the waters, from Agni the weapon of fire, from Vayu the weapon of the wind, and from Shakra the thunderbolt and other such weapons. I shall now tear up the dread forest of Dhritarashtra's sons, guarded though it is by lions among men. Let your fear depart."

Version

871ba955b1d7 · published Jul 16, 2026, 6:42:56 PM UTC

Available inRUEN

Page between verses with