Mahabharata
Gāndhārī Laments Śalya, Bhīṣma, and Droṇa11.23.14-25
9942 / 15823
Mahabharata · 11.23.14-25
Devanāgarī

यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश् चन ॥
स एष निहतः शेते भीष्मो भीष्मकृद् आहवे ॥
पश्य शांतनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम् ॥
युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यम् अम्बरात् ॥
एष तप्त्वा रणे शत्रूञ् शस्त्रतापेन वीर्यवान् ॥
नरसूर्यो ऽस्तम् अभ्येति सूर्यो ऽस्तम् इव केशव ॥
शरतल्पगतं वीरं धर्मे देवापिना समम् ॥
शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते ॥
कर्णिनालीकनाराचैर् आस्तीर्य शयनोत्तमम् ॥
आविश्य शेते भगवान् स्कन्दः शरवणं यथा ॥
अतूलपूर्णं गाङ्गेयस् त्रिभिर् बाणैः समन्वितम् ॥
उपधायोपधानाग्र्यं दत्तं गाण्डीवधन्वना ॥
पालयानः पितुः शास्त्रम् ऊर्ध्वरेता महायशाः ॥
एष शांतनवः शेते माधवाप्रतिमो युधि ॥
धर्मात्मा तात धर्मज्ञः पारंपर्येण निर्णये ॥
अमर्त्य इव मर्त्यः सन्न् एष प्राणान् अधारयत् ॥
नास्ति युद्धे कृती कश् चिन् न विद्वान् न पराक्रमी ॥
यत्र शांतनवो भीष्मः शेते ऽद्य निहतः परैः ॥
स्वयम् एतेन शूरेण पृच्छ्यमानेन पाण्डवैः ॥
धर्मज्ञेनाहवे मृत्युर् आख्यातः सत्यवादिना ॥
प्रनष्टः कुरुवंशश् च पुनर् येन समुद्धृतः ॥
स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुद्धिः पराभवम् ॥
धर्मेषु कुरवः कं नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव ॥
गते देवव्रते स्वर्गं देवकल्पे नरर्षभे ॥

Transliteration (IAST)

yasya nāsti samo loke śaurye vīrye ca kaś cana ||
sa eṣa nihataḥ śete bhīṣmo bhīṣmakṛd āhave ||
paśya śāṃtanavaṃ kṛṣṇa śayānaṃ sūryavarcasam ||
yugānta iva kālena pātitaṃ sūryam ambarāt ||
eṣa taptvā raṇe śatrūñ śastratāpena vīryavān ||
narasūryo 'stam abhyeti sūryo 'stam iva keśava ||
śaratalpagataṃ vīraṃ dharme devāpinā samam ||
śayānaṃ vīraśayane paśya śūraniṣevite ||
karṇinālīkanārācair āstīrya śayanottamam ||
āviśya śete bhagavān skandaḥ śaravaṇaṃ yathā ||
atūlapūrṇaṃ gāṅgeyas tribhir bāṇaiḥ samanvitam ||
upadhāyopadhānāgryaṃ dattaṃ gāṇḍīvadhanvanā ||
pālayānaḥ pituḥ śāstram ūrdhvaretā mahāyaśāḥ ||
eṣa śāṃtanavaḥ śete mādhavāpratimo yudhi ||
dharmātmā tāta dharmajñaḥ pāraṃparyeṇa nirṇaye ||
amartya iva martyaḥ sann eṣa prāṇān adhārayat ||
nāsti yuddhe kṛtī kaś cin na vidvān na parākramī ||
yatra śāṃtanavo bhīṣmaḥ śete 'dya nihataḥ paraiḥ ||
svayam etena śūreṇa pṛcchyamānena pāṇḍavaiḥ ||
dharmajñenāhave mṛtyur ākhyātaḥ satyavādinā ||
pranaṣṭaḥ kuruvaṃśaś ca punar yena samuddhṛtaḥ ||
sa gataḥ kurubhiḥ sārdhaṃ mahābuddhiḥ parābhavam ||
dharmeṣu kuravaḥ kaṃ nu pariprakṣyanti mādhava ||
gate devavrate svargaṃ devakalpe nararṣabhe ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
यस्य न अस्ति समः लोकेyasya na asti samaḥ lokeкому нет равного в мире; без равного
शौर्ये वीर्ये च कः चनśaurye vīrye ca kaḥ canaв храбрости и силе никто; в доблести
सः एष निहतः शेतेsaḥ eṣa nihataḥ śeteон теперь убитый лежит; вот он павший
भीष्मः भीष्म कृत् आहवेbhīṣmaḥ bhīṣma kṛt āhaveБхишма, творивший ужас в бою; страшный Бхишма
पश्य शांतनवम् कृष्णpaśya śāṃtanavam kṛṣṇaпосмотри на сына Шантану, Кришна; взгляни на Бхишму
शयानम् सूर्य वर्चसम्śayānam sūrya varcasamлежащего, солнечно сияющего; сияющего как солнце
युग अन्त इव कालेनyuga anta iva kālenaсловно в конце века временем; как при конце мира
पातितम् सूर्यम् अम्बरात्pātitam sūryam ambarātсолнце сброшенное с неба; низверженное солнце
एष तप्त्वा रणे शत्रून्eṣa taptvā raṇe śatrūnон, опалив врагов в бою; сжёгши недругов
शस्त्र तापेन वीर्यवान्śastra tāpena vīryavānжаром оружия, могучий; воинским жаром
नर सूर्यः अस्तम् अभ्येतिnara sūryaḥ astam abhyetiсолнце людей заходит; человеческое солнце
सूर्यः अस्तम् इव केशवsūryaḥ astam iva keśavaкак солнце заходит, Кешава; словно закат
शर तल्प गतम् वीरम्śara talpa gatam vīramгероя, пришедшего на ложе стрел; лежащего на стрелах
धर्मे देवापिना समम्dharme devāpinā samamв дхарме равного Девапи; равного мудрецу
शयानम् वीर शयनेśayānam vīra śayaneлежащего на ложе героев; на воинском ложе
पश्य शूर निषेवितेpaśya śūra niṣeviteпосмотри, героями почитаемом; на почитаемом героями
कर्णि नालीक नाराचैःkarṇi nālīka nārācaiḥкарни, наликами и нарачами; разными стрелами
आस्तीर्य शयन उत्तमम्āstīrya śayana uttamamрасстелив лучшее ложе; устроив ложе
आविश्य शेते भगवान्āviśya śete bhagavānвойдя, лежит благословенный; почтенный покоится
स्कन्दः शरवणम् यथाskandaḥ śaravaṇam yathāкак Сканда в Шараване; словно Сканда в тростнике
अतूल पूर्णम् गाङ्गेयःatūla pūrṇam gāṅgeyaḥне ватой наполненное, сын Ганги; не мягкое
त्रिभिः बाणैः समन्वितम्tribhiḥ bāṇaiḥ samanvitamтремя стрелами снабжённое; на трёх стрелах
उपधाय उपधान अग्र्यम्upadhāya upadhāna agryamподложив лучшую подушку; положив под голову
दत्तम् गाण्डीव धन्वनाdattam gāṇḍīva dhanvanāданную обладателем Гандивы; Арджуной
पालयानः पितुः शास्त्रम्pālayānaḥ pituḥ śāstramхраня наставление отца; соблюдая волю отца
ऊर्ध्व रेताः महायशाःūrdhva retāḥ mahāyaśāḥс вознесённым семенем, славный; целомудренный
एष शांतनवः शेतेeṣa śāṃtanavaḥ śeteвот сын Шантану лежит; Бхишма покоится
माधव अप्रतिमः युधिmādhava apratimaḥ yudhiМадхава, несравненный в бою; не имеющий равных
धर्मात्मा तात धर्मज्ञःdharmātmā tāta dharmajñaḥправедный душой, знаток дхармы; знающий долг
पारंपर्येण निर्णयेpāraṃparyeṇa nirṇayeв решении по традиции; в преемственном знании
अमर्त्यः इव मर्त्यः सन्amartyaḥ iva martyaḥ sanкак бессмертный, будучи смертным; смертный словно бог
एष प्राणान् अधारयत्eṣa prāṇān adhārayatон удерживал дыхание; сохранял жизнь
न अस्ति युद्धेna asti yuddheнет в битве; в сражении нет
कृती कः चित्kṛtī kaḥ citискусного кого-либо; кого-то опытного
न विद्वान् न पराक्रमीna vidvān na parākramīни мудрого, ни доблестного; нет знатока и героя
यत्र शांतनवः भीष्मःyatra śāṃtanavaḥ bhīṣmaḥтам, где сын Шантану Бхишма; если Бхишма
शेते अद्य निहतः परैःśete adya nihataḥ paraiḥсегодня лежит убитый врагами; пал от других
स्वयम् एतेन शूरेणsvayam etena śūreṇaсамим этим героем; этим воином
पृच्छ्यमानेन पाण्डवैःpṛcchyamānena pāṇḍavaiḥспрашиваемым Пандавами; когда его спрашивали
धर्मज्ञेन आहवे मृत्युःdharmajñena āhave mṛtyuḥзнатоком дхармы смерть в бою; способ смерти
आख्यातः सत्यवादिनाākhyātaḥ satyavādināбыла названа правдоречивым; сказана им
प्रनष्टः कुरु वंशः चpranaṣṭaḥ kuru vaṃśaḥ caи погибший род Куру; исчезнувший род
पुनर् येन समुद्धृतःpunar yena samuddhṛtaḥкоторым снова был поднят; им был восстановлен
सः गतः कुरुभिः सार्धम्saḥ gataḥ kurubhiḥ sārdhamон ушёл вместе с Куру; пал вместе с родом
महाबुद्धिः पराभवम्mahābuddhiḥ parābhavamвеликий разумом к поражению; к гибели
धर्मेषु कुरवः कम् नुdharmeṣu kuravaḥ kam nuо дхармах Куру кого же; кого будут спрашивать
परिप्रक्ष्यन्ति माधवpariprakṣyanti mādhavaбудут подробно спрашивать, Мадхава; искать совета
गते देवव्रते स्वर्गम्gate devavrate svargamкогда Деваврата ушёл на небо; Бхишма ушёл
देवकल्पे नरर्षभेdevakalpe nararṣabheбогоподобном лучшем муже; среди людей
Translation

«Тот, кому не было равного в мире по храбрости и силе, теперь лежит убитым: Бхишма, творивший ужас в бою. Посмотри, Кришна, на сына Шантану, сияющего как солнце: он лежит, словно солнце, сброшенное временем с неба при конце века. Опалив врагов в бою жаром оружия, этот могучий человеческий солнечный свет заходит, как заходит солнце, о Кешава. Посмотри на героя, лежащего на ложе стрел, на воинском ложе, почитаемом героями; в дхарме он равен Девапи. Расстелив себе лучшее ложе из карни, налик и нарачей, благословенный покоится на нём, словно Сканда в Шараване. Сын Ганги положил под голову не мягкую подушку, а лучшую опору из трёх стрел, данную обладателем Гандивы. Соблюдая волю отца, славный целомудренный сын Шантану, несравненный в бою, лежит здесь, о Мадхава. Этот праведный знаток дхармы, утверждённый в преемственном знании, будучи смертным, словно бессмертный, удерживал жизнь. Кто может считать себя искусным, мудрым или доблестным в битве, если сам Бхишма, сын Шантану, сегодня лежит убитым врагами? Когда Пандавы спросили этого правдоречивого героя, знающего дхарму, он сам назвал способ своей смерти в бою. Тот великий разумом, кто когда-то восстановил погибавший род Куру, теперь вместе с Куру пришёл к поражению. Кого же Куру будут спрашивать о дхарме, о Мадхава, когда богоподобный Деваврата, лучший из людей, ушёл на небо?»

Version

fcf6a70f51e0 · published Jun 20, 2026, 2:19:39 PM UTC

Available inRU

Page between verses with