वैशंपायन उवाच
युधिष्ठिरस्य तद् वाक्यं श्रुत्वा द्वैपायनस् तदा ॥
समीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या ऋषिः प्रोवाच पाण्डवम् ॥
मा विषादं कृथा राजन् क्षत्रधर्मम् अनुस्मर ॥
स्वधर्मेण हता ह्य् एते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥
काङ्क्षमाणाः श्रियं कृत्स्नां पृथिव्यां च महद् यशः ॥
कृतान्तविधिसंयुक्ताः कालेन निधनं गताः ॥
न त्वं हन्ता न भीमो ऽपि नार्जुनो न यमाव् अपि ॥
कालः पर्यायधर्मेण प्राणान् आदत्त देहिनाम् ॥
न यस्य मातापितरौ नानुग्राह्यो ऽस्ति कश् चन ॥
कर्मसाक्षी प्रजानां यस् तेन कालेन संहृताः ॥
हेतुमात्रम् इदं तस्य कालस्य पुरुषर्षभ ॥
यद् धन्ति भूतैर् भूतानि तद् अस्मै रूपम् ऐश्वरम् ॥
vaiśaṃpāyana uvāca
yudhiṣṭhirasya tad vākyaṃ śrutvā dvaipāyanas tadā ||
samīkṣya nipuṇaṃ buddhyā ṛṣiḥ provāca pāṇḍavam ||
mā viṣādaṃ kṛthā rājan kṣatradharmam anusmara ||
svadharmeṇa hatā hy ete kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha ||
kāṅkṣamāṇāḥ śriyaṃ kṛtsnāṃ pṛthivyāṃ ca mahad yaśaḥ ||
kṛtāntavidhisaṃyuktāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ ||
na tvaṃ hantā na bhīmo 'pi nārjuno na yamāv api ||
kālaḥ paryāyadharmeṇa prāṇān ādatta dehinām ||
na yasya mātāpitarau nānugrāhyo 'sti kaś cana ||
karmasākṣī prajānāṃ yas tena kālena saṃhṛtāḥ ||
hetumātram idaṃ tasya kālasya puruṣarṣabha ||
yad dhanti bhūtair bhūtāni tad asmai rūpam aiśvaram ||
Вайшампаяна сказал: услышав эти слова Юдхиштхиры, Двайпаяна тогда тонко обдумал их разумом и сказал Пандаву: «Не предавайся унынию, царь; вспомни дхарму кшатрия. Эти кшатрии, о лучший кшатриев, пали по своему долгу. Желая всей власти и великой славы на земле, они, подчинённые закону смерти, пришли к гибели во Времени. Не ты убийца, не Бхима, не Арджуна и не близнецы: Время, по закону череды, забирает жизни у воплощённых. У него нет ни матери, ни отца, и нет никого, кого оно должно щадить; оно свидетель кармы существ, и этим Временем они были уничтожены. Это лишь повод для Времени, о лучший из мужей: то, что существа губят существ, есть его владычная форма».
f5e4ea525051 · published Jun 20, 2026, 4:35:05 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Вьяса не снимает с человека ответственности легкомысленно, но расширяет взгляд Юдхиштхиры. Гибель на поле битвы связана не только с волей победителя: за ней стоит время, карма и собственный кшатрийский выбор павших.