Mahabharata
Mucukunda, Vaiśravaṇa, and the Two Powers12.75.8-18
10290 / 15823
Mahabharata · 12.75.8-18
Devanāgarī

ततो वैश्रवणो राजा मुचुकुन्दम् अदर्शयत् ॥
वध्यमानेषु सैन्येषु वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥
त्वत्तो हि बलिनः पूर्वे राजानः सपुरोहिताः ॥
न चैवं समवर्तंस् ते यथा त्वम् इह वर्तसे ॥
ते खल्व् अपि कृतास्त्राश् च बलवन्तश् च भूमिपाः ॥
आगम्य पर्युपासन्ते माम् ईशं सुखदुःखयोः ॥
यद्य् अस्ति बाहुवीर्यं ते तद् दर्शयितुम् अर्हसि ॥
किं ब्राह्मणबलेन त्वम् अतिमात्रं प्रवर्तसे ॥
मुचुकुन्दस् ततः क्रुद्धः प्रत्युवाच धनेश्वरम् ॥
न्यायपूर्वम् असंरब्धम् असंभ्रान्तम् इदं वचः ॥
ब्रह्मक्षत्रम् इदं सृष्टम् एकयोनि स्वयंभुवा ॥
पृथग् बलविधानं च तल् लोकं परिरक्षति ॥
तपोमन्त्रबलं नित्यं ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितम् ॥
अस्त्रबाहुबलं नित्यं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम् ॥
ताभ्यां संभूय कर्तव्यं प्रजानां परिपालनम् ॥
तथा च मां प्रवर्तन्तं गर्हयस्य् अलकाधिप ॥
ततो ऽब्रवीद् वैश्रवणो राजानं सपुरोहितम् ॥
नाहं राज्यम् अनिर्दिष्टं कस्मै चिद् विदधाम्य् उत ॥
नाच्छिन्दे चापि निर्दिष्टम् इति जानीहि पार्थिव ॥
प्रशाधि पृथिवीं वीर मद्दत्ताम् अखिलाम् इमाम् ॥
मुचुकुन्द उवाच
नाहं राज्यं भवद्दत्तं भोक्तुम् इच्छामि पार्थिव ॥
बाहुवीर्यार्जितं राज्यम् अश्नीयाम् इति कामये ॥

Transliteration (IAST)

tato vaiśravaṇo rājā mucukundam adarśayat ||
vadhyamāneṣu sainyeṣu vacanaṃ cedam abravīt ||
tvatto hi balinaḥ pūrve rājānaḥ sapurohitāḥ ||
na caivaṃ samavartaṃs te yathā tvam iha vartase ||
te khalv api kṛtāstrāś ca balavantaś ca bhūmipāḥ ||
āgamya paryupāsante mām īśaṃ sukhaduḥkhayoḥ ||
yady asti bāhuvīryaṃ te tad darśayitum arhasi ||
kiṃ brāhmaṇabalena tvam atimātraṃ pravartase ||
mucukundas tataḥ kruddhaḥ pratyuvāca dhaneśvaram ||
nyāyapūrvam asaṃrabdham asaṃbhrāntam idaṃ vacaḥ ||
brahmakṣatram idaṃ sṛṣṭam ekayoni svayaṃbhuvā ||
pṛthag balavidhānaṃ ca tal lokaṃ parirakṣati ||
tapomantrabalaṃ nityaṃ brāhmaṇeṣu pratiṣṭhitam ||
astrabāhubalaṃ nityaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam ||
tābhyāṃ saṃbhūya kartavyaṃ prajānāṃ paripālanam ||
tathā ca māṃ pravartantaṃ garhayasy alakādhipa ||
tato 'bravīd vaiśravaṇo rājānaṃ sapurohitam ||
nāhaṃ rājyam anirdiṣṭaṃ kasmai cid vidadhāmy uta ||
nācchinde cāpi nirdiṣṭam iti jānīhi pārthiva ||
praśādhi pṛthivīṃ vīra maddattām akhilām imām ||
mucukunda uvāca
nāhaṃ rājyaṃ bhavaddattaṃ bhoktum icchāmi pārthiva ||
bāhuvīryārjitaṃ rājyam aśnīyām iti kāmaye ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
ततः वैश्रवणः राजाtataḥ vaiśravaṇaḥ rājāтогда царь Вайшравана; Кубера
मुचुकुन्दम् अदर्शयत्mucukundam adarśayatМучукунде явился; показался
वध्यमानेषु सैन्येषुvadhyamāneṣu sainyeṣuкогда войска убивались; поражались
वचनम् च इदम् अब्रवीत्vacanam ca idam abravītи это слово сказал; речь
त्वत्तः हि बलिनः पूर्वेtvattaḥ hi balinaḥ pūrveсильнее тебя ведь прежние; цари
राजानः स पुरोहिताःrājānaḥ sa purohitāḥцари вместе с пурохитами; жрецами
न च एवम् समवर्तन्त तेna ca evam samavartanta teи они так не поступали; не вели себя
यथा त्वम् इह वर्तसेyathā tvam iha vartaseкак ты здесь поступаешь; ведёшь себя
ते खलु अपिte khalu apiони ведь даже; поистине
कृत अस्त्राः चkṛta astrāḥ caи владеющие оружием; обученные оружию
बलवन्तः च भूमिपाःbalavantaḥ ca bhūmipāḥи сильные владыки земли; цари
आगम्य पर्युपासन्ते माम्āgamya paryupāsante māmприходя, почитают меня; служат
ईशम् सुख दुःखयोःīśam sukha duḥkhayoḥвладыку счастья и несчастья; Куберу
यदि अस्ति बाहु वीर्यम् तेyadi asti bāhu vīryam teесли есть сила рук у тебя; мужество
तत् दर्शयितुम् अर्हसिtat darśayitum arhasiто показать должен; явить
किम् ब्राह्मण बलेन त्वम्kim brāhmaṇa balena tvamзачем брахманской силой ты; мощью
अतिमात्रम् प्रवर्तसेatimātram pravartaseчрезмерно действуешь; выступаешь
मुचुकुन्दः ततः क्रुद्धःmucukundaḥ tataḥ kruddhaḥМучукунда тогда разгневанный; рассердившись
प्रत्युवाच धन ईश्वरम्pratyuvāca dhana īśvaramответил владыке богатства; Кубере
न्याय पूर्वम् असंरब्धम्nyāya pūrvam asaṃrabdhamсогласно справедливости, не возбуждённое; спокойное
असंभ्रान्तम् इदम् वचःasaṃbhrāntam idam vacaḥне смущённое это слово; речь
ब्रह्म क्षत्रम् इदम् सृष्टम्brahma kṣatram idam sṛṣṭamбрахманство и кшатрийство это создано; две силы
एक योनि स्वयंभुवाeka yoni svayaṃbhuvāиз одного лона Самосущим; Брахмой
पृथक् बल विधानम् चpṛthak bala vidhānam caи отдельное установление сил; разделение
तत् लोकम् परिरक्षतिtat lokam parirakṣatiэто мир защищает полностью; охраняет
तपः मन्त्र बलम् नित्यम्tapaḥ mantra balam nityamсила тапаса и мантры всегда; аскезы
ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितम्brāhmaṇeṣu pratiṣṭhitamв брахманах установлена; пребывает
अस्त्र बाहु बलम् नित्यम्astra bāhu balam nityamсила оружия и рук всегда; воинская
क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम्kṣatriyeṣu pratiṣṭhitamв кшатриях установлена; пребывает
ताभ्याम् संभूय कर्तव्यम्tābhyām saṃbhūya kartavyamими двумя вместе должно делаться; соединившись
प्रजानाम् परिपालनम्prajānām paripālanamзащита подданных; народа
तथा च माम् प्रवर्तन्तम्tathā ca mām pravartantamи меня, так действующего; поступающего
गर्हयसि अलका अधिपgarhayasi alakā adhipaты упрекаешь, владыка Алаки; Кубера
ततः अब्रवीत् वैश्रवणःtataḥ abravīt vaiśravaṇaḥтогда сказал Вайшравана; Кубера
राजानम् स पुरोहितम्rājānam sa purohitamцарю вместе с пурохитой; жрецом
न अहम् राज्यम् अनिर्दिष्टम्na aham rājyam anirdiṣṭamя не царство неназначенное; неуказанное
कस्मै चित् विदधामि उतkasmai cit vidadhāmi utaкому-либо даю; устраиваю
न आच्छिन्दे च अपि निर्दिष्टम्na ācchinde ca api nirdiṣṭamи не отнимаю назначенное; указанное
इति जानीहि पार्थिवiti jānīhi pārthivaтак знай, землевладыка; царь
प्रशाधि पृथिवीम् वीरpraśādhi pṛthivīm vīraправь землёй, герой; управляй
मत् दत्ताम् अखिलाम् इमाम्mat dattām akhilām imāmмной данной, всей этой; полностью
मुचुकुन्द उवाचmucukunda uvācaМучукунда сказал; Мучукунда ответил
न अहम् राज्यम् भवत् दत्तम्na aham rājyam bhavat dattamя не царство тобой данное; подаренное
भोक्तुम् इच्छामि पार्थिवbhoktum icchāmi pārthivaхочу вкушать, царь; использовать
बाहु वीर्य अर्जितम् राज्यम्bāhu vīrya arjitam rājyamсилой рук добытое царство; завоёванное
अश्नीयाम् इति कामयेaśnīyām iti kāmayeя хотел бы вкушать; желал бы
Translation

Тогда царь Вайшравана явился Мучукунде, когда войска поражались, и сказал: «Прежние цари, более сильные, чем ты, вместе со своими пурохитами не поступали так, как ты поступаешь здесь. Они, владыки земли, владеющие оружием и сильные, приходя, почитают меня как владыку счастья и несчастья. Если у тебя есть сила рук, ты должен показать её; почему же ты чрезмерно действуешь силой брахмана?» Тогда разгневанный Мучукунда ответил владыке богатства справедливой, спокойной и несмущённой речью: «Брахманство и кшатрийство созданы Самосущим из одного лона, и отдельное установление их сил защищает мир. Сила тапаса и мантры всегда установлена в брахманах; сила оружия и рук всегда установлена в кшатриях. Защита подданных должна совершаться ими двумя вместе. И ты упрекаешь меня, действующего так, владыка Алаки?» Тогда Вайшравана сказал царю с пурохитой: «Я не даю никому царство, которое не назначено, и не отнимаю назначенное. Знай это, землевладыка. Правь всей этой землёй, герой: она дана мной». Мучукунда сказал: «Я не хочу пользоваться царством, данным тобой, царь. Я желаю пользоваться царством, добытым силой моих рук».

Version

ce0c4663af0a · published Jun 20, 2026, 6:45:56 PM UTC

Available inRU

Page between verses with