Mahabharata
The Practical Means of Leading an Army12.101.24-28
10403 / 15823
Mahabharata · 12.101.24-28
Devanāgarī

प्रसुप्तांस् तृषिताञ् श्रान्तान् प्रकीर्णान् नाभिघातयेत् ॥
मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः ॥
अतिक्षिप्तान् व्यतिक्षिप्तान् विहतान् प्रतनूकृतान् ॥
सुविस्रम्भान् कृतारम्भान् उपन्यासप्रतापितान् ॥
बहिश्चरान् उपन्यासान् कृत्वा वेश्मानुसारिणः ॥
पारंपर्यागते द्वारे ये के चिद् अनुवर्तिनः ॥
परिचर्यावरोद्धारो ये च के चन वल्गिनः ॥
अनीकं ये प्रभिन्दन्ति भिन्नं ये स्थगयन्ति च ॥
समानाशनपानास् ते कार्या द्विगुणवेतनाः ॥
दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस् तथा ॥
तेषां सहस्राधिपतिं कुर्याच् छूरम् अतन्द्रितम् ॥

Transliteration (IAST)

prasuptāṃs tṛṣitāñ śrāntān prakīrṇān nābhighātayet ||
mokṣe prayāṇe calane pānabhojanakālayoḥ ||
atikṣiptān vyatikṣiptān vihatān pratanūkṛtān ||
suvisrambhān kṛtārambhān upanyāsapratāpitān ||
bahiścarān upanyāsān kṛtvā veśmānusāriṇaḥ ||
pāraṃparyāgate dvāre ye ke cid anuvartinaḥ ||
paricaryāvaroddhāro ye ca ke cana valginaḥ ||
anīkaṃ ye prabhindanti bhinnaṃ ye sthagayanti ca ||
samānāśanapānās te kāryā dviguṇavetanāḥ ||
daśādhipatayaḥ kāryāḥ śatādhipatayas tathā ||
teṣāṃ sahasrādhipatiṃ kuryāc chūram atandritam ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
प्रसुप्तान् तृषितान् श्रान्तान्prasuptān tṛṣitān śrāntānспящих, жаждущих, усталых; изнемождённых
प्रकीर्णान् न अभिघातयेत्prakīrṇān na abhighātayetрассеянных не должен атаковать; поражать
मोक्षे प्रयाणे चलनेmokṣe prayāṇe calaneпри отпуске, походе, движении; на выходе и марше
पान भोजन कालयोःpāna bhojana kālayoḥво время питья и еды; при трапезе
अतिक्षिप्तान् व्यतिक्षिप्तान्atikṣiptān vyatikṣiptānслишком отброшенных, расстроенных; выведенных из строя
विहतान् प्रतनूकृतान्vihatān pratanūkṛtānпоражённых, истончённых; ослабленных
सुविस्रम्भान् कृत आरम्भान्suvisrambhān kṛta ārambhānслишком доверчивых, начавших дело; уверенных и занятых
उपन्यास प्रतापितान्upanyāsa pratāpitānизмученных уловками; измождённых манёврами
बहिः चरान् उपन्यासान्bahiḥ carān upanyāsānвнешние приманки; наружные манёвры
कृत्वा वेश्म अनुसारिणःkṛtvā veśma anusāriṇaḥсделав, следующих к жилищу; ведущих к лагерю
पारंपर्य आगते द्वारेpāraṃparya āgate dvāreу ворот, доставшихся по ряду; на переходном проходе
ये के चित् अनुवर्तिनःye ke cit anuvartinaḥкакие бы ни были последователи; идущие следом
परिचर्या अवरोद्धारःparicaryā avaroddhāraḥте, кто удерживают службу; обеспечивают охрану
ये च के चन वल्गिनःye ca ke cana valginaḥи всякие всадники; движущиеся отряды
अनीकम् ये प्रभिन्दन्तिanīkam ye prabhindantiкоторые пробивают строй; разрывают войско
भिन्नम् ये स्थगयन्ति चbhinnam ye sthagayanti caи которые закрывают разрыв; останавливают прорыв
समान अशन पानाः तेsamāna aśana pānāḥ teони с равной пищей и питьём; с тем же довольствием
कार्याः द्विगुण वेतनाःkāryāḥ dviguṇa vetanāḥдолжны быть сделаны с двойной платой; двойным жалованьем
दश अधिपतयः कार्याःdaśa adhipatayaḥ kāryāḥначальников над десятью надо назначить; десятников
शत अधिपतयः तथाśata adhipatayaḥ tathāи начальников над сотней также; сотников
तेषाम् सहस्र अधिपतिम्teṣām sahasra adhipatimнад ними тысяченачальника; командира тысячи
कुर्यात् शूरम् अतन्द्रितम्kuryāt śūram atandritamпусть сделает героя неутомимого; бдительного
Translation

«Не следует атаковать спящих, жаждущих, усталых и рассеянных, а также во время выхода, марша, передвижения, питья и еды. Тех, кто отброшен, расстроен, поражён, ослаблен, слишком доверчив, занят начатым делом или измучен манёврами, надо рассматривать внимательно; внешние приманки и движения к лагерю следует использовать обдуманно. Те, кто следует через переходные ворота, кто несёт службу и охрану, всадники и подвижные отряды, те, кто пробивают строй и кто закрывают разрыв, должны получать такое же питание и питьё, но двойное жалованье. Надо назначить начальников над десятью и над сотней, а над ними поставить тысяченачальника — храброго и неутомимого».

Version

fb997fbfbd52 · published Jun 20, 2026, 8:15:40 PM UTC

Available inRU

Page between verses with