अग्रतः पुरुषानीकम् असिचर्मवतां भवेत् ॥
पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस् तथा ॥
परेषां प्रतिघातार्थं पदातीनां च गूहनम् ॥
अपि ह्य् अस्मिन् परे गृद्धा भवेयुर् ये पुरोगमाः ॥
ये पुरस्ताद् अभिमताः सत्त्ववन्तो मनस्विनः ॥
ते पूर्वम् अभिवर्तेरंस् तान् अन्वग् इतरे जनाः ॥
अपि चोद्धर्षणं कार्यं भीरूणाम् अपि यत्नतः ॥
स्कन्धदर्शनमात्रं तु तिष्ठेयुर् वा समीपतः ॥
संहतान् योधयेद् अल्पान् कामं विस्तारयेद् बहून् ॥
सूचीमुखम् अनीकं स्याद् अल्पानां बहुभिः सह ॥
संप्रयुद्धे प्रहृष्टे वा सत्यं वा यदि वानृतम् ॥
प्रगृह्य बाहून् क्रोशेत भग्ना भग्नाः परा इति ॥
आगतं नो मित्रबलं प्रहरध्वम् अभीतवत् ॥
शब्दवन्तो ऽनुधावेयुः कुर्वन्तो भैरवं रवम् ॥
क्ष्वेडाः किलकिलाः शङ्खाः क्रकचा गोविषाणिकान् ॥
भेरीमृदङ्गपणवान् नादयेयुश् च कुञ्जरान् ॥
agrataḥ puruṣānīkam asicarmavatāṃ bhavet ||
pṛṣṭhataḥ śakaṭānīkaṃ kalatraṃ madhyatas tathā ||
pareṣāṃ pratighātārthaṃ padātīnāṃ ca gūhanam ||
api hy asmin pare gṛddhā bhaveyur ye purogamāḥ ||
ye purastād abhimatāḥ sattvavanto manasvinaḥ ||
te pūrvam abhivarteraṃs tān anvag itare janāḥ ||
api coddharṣaṇaṃ kāryaṃ bhīrūṇām api yatnataḥ ||
skandhadarśanamātraṃ tu tiṣṭheyur vā samīpataḥ ||
saṃhatān yodhayed alpān kāmaṃ vistārayed bahūn ||
sūcīmukham anīkaṃ syād alpānāṃ bahubhiḥ saha ||
saṃprayuddhe prahṛṣṭe vā satyaṃ vā yadi vānṛtam ||
pragṛhya bāhūn krośeta bhagnā bhagnāḥ parā iti ||
āgataṃ no mitrabalaṃ praharadhvam abhītavat ||
śabdavanto 'nudhāveyuḥ kurvanto bhairavaṃ ravam ||
kṣveḍāḥ kilakilāḥ śaṅkhāḥ krakacā goviṣāṇikān ||
bherīmṛdaṅgapaṇavān nādayeyuś ca kuñjarān ||
«Впереди пусть будет строй людей с мечами и щитами, позади — обоз, а семьи и домочадцы — посередине. Это нужно для отражения врагов и укрытия пехоты, ведь передовые враги могут позариться на обоз. Те, кто впереди признаны сильными духом и разумными, пусть наступают первыми, а за ними — остальные. Даже трусов надо старательно воодушевлять; пусть они хотя бы видят боевую часть или стоят поблизости. Немногих следует держать в плотном строю, а многих можно широко развернуть; когда немногие стоят против многих, строй должен быть с игольчатым остриём. Когда сражение уже началось или войско воодушевлено, можно, подняв руки, кричать правду или даже неправду: “Враги сломлены, сломлены! К нам пришло союзное войско! Бейте бесстрашно!” Пусть воины с шумом преследуют врага, издавая устрашающий рёв; пусть звучат боевые крики, возгласы, раковины, трещотки, коровьи рога, литавры, мриданги, барабаны и слоны».
a5b58c437e88 · published Jun 20, 2026, 8:15:40 PM UTC
Available inRUPage between verses with
В финале главы Бхишма говорит о психологии строя. Царь должен знать, кого поставить первым, как удержать слабых, как защитить обоз и как звуком и вестью поднять дух войска в решающий момент.