Mahabharata
The Supreme Duty Toward Parents and Teachers12.109.17-23
10439 / 15823
Mahabharata · 12.109.17-23
Devanāgarī

उभौ हि मातापितरौ जन्मनि व्युपयुज्यतः ॥
शरीरम् एतौ सृजतः पिता माता च भारत ॥
आचार्यशिष्टा या जातिः सा दिव्या साजरामरा ॥
अवध्या हि सदा माता पिता चाप्य् अपकारिणौ ॥
न संदुष्यति तत् कृत्वा न च ते दूषयन्ति तम् ॥
धर्माय यतमानानां विदुर् देवाः सहर्षिभिः ॥
य आवृणोत्य् अवितथेन कर्णाव्; ऋतं ब्रुवन्न् अमृतं संप्रयच्छन् ॥
तं वै मन्ये पितरं मातरं च; तस्मै न द्रुह्येत् कृतम् अस्य जानन् ॥
विद्यां श्रुत्वा ये गुरुं नाद्रियन्ते; प्रत्यासन्नं मनसा कर्मणा वा ॥
यथैव ते गुरुभिर् भावनीयास्; तथा तेषां गुरवो ऽप्य् अर्चनीयाः ॥
तस्मात् पूजयितव्याश् च संविभज्याश् च यत्नतः ॥
गुरवो ऽर्चयितव्याश् च पुराणं धर्मम् इच्छता ॥
येन प्रीताश् च पितरस् तेन प्रीतः पितामहः ॥
प्रीणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता ॥
येन प्रीणात्य् उपाध्यायं तेन स्याद् ब्रह्म पूजितम् ॥
मातृतः पितृतश् चैव तस्मात् पूज्यतमो गुरुः ॥
ऋषयश् च हि देवाश् च प्रीयन्ते पितृभिः सह ॥

Transliteration (IAST)

ubhau hi mātāpitarau janmani vyupayujyataḥ ||
śarīram etau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata ||
ācāryaśiṣṭā yā jātiḥ sā divyā sājarāmarā ||
avadhyā hi sadā mātā pitā cāpy apakāriṇau ||
na saṃduṣyati tat kṛtvā na ca te dūṣayanti tam ||
dharmāya yatamānānāṃ vidur devāḥ saharṣibhiḥ ||
ya āvṛṇoty avitathena karṇāv; ṛtaṃ bruvann amṛtaṃ saṃprayacchan ||
taṃ vai manye pitaraṃ mātaraṃ ca; tasmai na druhyet kṛtam asya jānan ||
vidyāṃ śrutvā ye guruṃ nādriyante; pratyāsannaṃ manasā karmaṇā vā ||
yathaiva te gurubhir bhāvanīyās; tathā teṣāṃ guravo 'py arcanīyāḥ ||
tasmāt pūjayitavyāś ca saṃvibhajyāś ca yatnataḥ ||
guravo 'rcayitavyāś ca purāṇaṃ dharmam icchatā ||
yena prītāś ca pitaras tena prītaḥ pitāmahaḥ ||
prīṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā ||
yena prīṇāty upādhyāyaṃ tena syād brahma pūjitam ||
mātṛtaḥ pitṛtaś caiva tasmāt pūjyatamo guruḥ ||
ṛṣayaś ca hi devāś ca prīyante pitṛbhiḥ saha ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
उभौ हि माता पितरौubhau hi mātā pitarauоба ведь, мать и отец; родители
जन्मनि व्युपयुज्यतःjanmani vyupayujyataḥиспользуются в рождении; участвуют
शरीरम् एतौ सृजतःśarīram etau sṛjataḥтело эти двое создают; порождают
पिता माता च भारतpitā mātā ca bhārataотец и мать, Бхарата; родители
आचार्य शिष्टा या जातिःācārya śiṣṭā yā jātiḥрождение, наставленное ачарьей; воспитанная природа
सा दिव्याsā divyāона божественна; небесна
सा अजर अमराsā ajara amarāона нестареющая и бессмертная; нетленная
अवध्या हि सदा माताavadhyā hi sadā mātāмать всегда не подлежит поражению; неуязвима
पिता च अपि अपकारिणौpitā ca api apakāriṇauи отец также, даже вредящие; причиняющие зло
न संदुष्यति तत् कृत्वाna saṃduṣyati tat kṛtvāон не оскверняется, сделав это; поступив
न च ते दूषयन्ति तम्na ca te dūṣayanti tamи они его не порочат; не загрязняют
धर्माय यतमानानाम्dharmāya yatamānānāmстремящихся к дхарме; праведности
विदुः देवाः सह ऋषिभिःviduḥ devāḥ saha ṛṣibhiḥзнают боги вместе с риши; мудрецами
यः आवृणोतिyaḥ āvṛṇotiкто покрывает; закрывает
अवितथेन कर्णौavitathena karṇauуши истинным; не ложным
ऋतम् ब्रुवन्ṛtam bruvanговоря истину; правду
अमृतम् संप्रयच्छन्amṛtam saṃprayacchanдаруя бессмертное; нектар
तम् वै मन्येtam vai manyeего я считаю; именно
पितरम् मातरम् चpitaram mātaram caотцом и матерью; родителем
तस्मै न द्रुह्येत्tasmai na druhyetему не следует вредить; предавать
कृतम् अस्य जानन्kṛtam asya jānanзная сделанное им; благодеяние
विद्याम् श्रुत्वाvidyām śrutvāуслышав знание; получив учение
ये गुरुम् न आद्रियन्तेye gurum na ādriyanteкоторые учителя не почитают; не уважают
प्रत्यासन्नम् मनसा कर्मणा वाpratyāsannam manasā karmaṇā vāблизкого умом или действием; поступком
यथा एव ते गुरुभिःyathā eva te gurubhiḥкак именно они учителями; наставниками
भावनीयाःbhāvanīyāḥдолжны быть взращены; почтены
तथा तेषाम् गुरवः अपिtathā teṣām guravaḥ apiтак и их учителя также; наставники
अर्चनीयाःarcanīyāḥдолжны быть почитаемы; поклоняемы
तस्मात् पूजयितव्याः चtasmāt pūjayitavyāḥ caпоэтому их надо почитать; уважать
संविभज्याः च यत्नतःsaṃvibhajyāḥ ca yatnataḥи делиться с ними старательно; заботливо
गुरवः अर्चयितव्याः चguravaḥ arcayitavyāḥ caучителей надо чествовать; поклоняться
पुराणम् धर्मम् इच्छताpurāṇam dharmam icchatāжелающему древней дхармы; извечной
येन प्रीताः च पितरःyena prītāḥ ca pitaraḥчем довольны предки; отцы
तेन प्रीतः पितामहःtena prītaḥ pitāmahaḥтем доволен праотец; дед
प्रीणाति मातरम् येनprīṇāti mātaram yenaчем радует мать; удовлетворяет
पृथिवी तेन पूजिताpṛthivī tena pūjitāтем земля почтена; уважена
येन प्रीणाति उपाध्यायम्yena prīṇāti upādhyāyamчем радует упадхьяю; наставника
तेन स्यात् ब्रह्म पूजितम्tena syāt brahma pūjitamтем Брахман был бы почтён; священное
मातृतः पितृतः च एवmātṛtaḥ pitṛtaḥ ca evaчем мать и отец также; по материнской и отцовской линии
तस्मात् पूज्यतमः गुरुःtasmāt pūjyatamaḥ guruḥпоэтому учитель наиболее почитаем; наставник
ऋषयः च हि देवाः चṛṣayaḥ ca hi devāḥ caведь и риши, и боги; мудрецы
प्रीयन्ते पितृभिः सहprīyante pitṛbhiḥ sahaрадуются вместе с предками; отцами
Translation

«Мать и отец вместе участвуют в рождении, Бхарата: они создают тело. Но то рождение, которое наставлено ачарьей, божественно, не стареет и не умирает. Мать всегда неприкосновенна, и отец тоже, даже если они причиняют вред; тот, кто стремится к дхарме, не оскверняется таким почтением, и они его не порочат — это знают боги вместе с риши. Того, кто истинным словом закрывает уши от лжи, говорит правду и даёт бессмертное знание, я считаю отцом и матерью; зная сделанное им благо, ему нельзя вредить. Те, кто, получив знание, не почитают близкого учителя умом или делом, забывают, что как ученики должны быть взращены учителями, так и учителя должны быть почитаемы ими. Поэтому желающий древней дхармы должен почитать учителей, заботливо делиться с ними и чествовать их. Чем довольны предки, тем доволен праотец; чем человек радует мать, тем почтена земля; чем радует упадхьяю, тем почтён Брахман. Поэтому учитель наиболее почитаем и со стороны матери, и со стороны отца: вместе с предками радуются и риши, и боги».

Version

ad48d34bb00c · published Jun 20, 2026, 8:42:40 PM UTC

Available inRU

Page between verses with