Mahabharata
Truth, Falsehood, and the Protection of Dharma12.110.1-6
10441 / 15823
Mahabharata · 12.110.1-6
Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
कथं धर्मे स्थातुम् इच्छन् नरो वर्तेत भारत ॥
विद्वञ् जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥
सत्यं चैवानृतं चोभे लोकान् आवृत्य तिष्ठतः ॥
तयोः किम् आचरेद् राजन् पुरुषो धर्मनिश्चितः ॥
किं स्वित् सत्यं किम् अनृतं किं स्विद् धर्म्यं सनातनम् ॥
कस्मिन् काले वदेत् सत्यं कस्मिन् काले ऽनृतं वदेत् ॥
भीष्म उवाच
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद् विद्यते परम् ॥
यद् भूलोके सुदुर्ज्ञातं तत् ते वक्ष्यामि भारत ॥
भवेत् सत्यं न वक्तव्यं वक्तव्यम् अनृतं भवेत् ॥
यत्रानृतं भवेत् सत्यं सत्यं वाप्य् अनृतं भवेत् ॥
तादृशे मुह्यते बालो यत्र सत्यम् अनिष्ठितम् ॥
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित् ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ dharme sthātum icchan naro varteta bhārata ||
vidvañ jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha ||
satyaṃ caivānṛtaṃ cobhe lokān āvṛtya tiṣṭhataḥ ||
tayoḥ kim ācared rājan puruṣo dharmaniścitaḥ ||
kiṃ svit satyaṃ kim anṛtaṃ kiṃ svid dharmyaṃ sanātanam ||
kasmin kāle vadet satyaṃ kasmin kāle 'nṛtaṃ vadet ||
bhīṣma uvāca
satyasya vacanaṃ sādhu na satyād vidyate param ||
yad bhūloke sudurjñātaṃ tat te vakṣyāmi bhārata ||
bhavet satyaṃ na vaktavyaṃ vaktavyam anṛtaṃ bhavet ||
yatrānṛtaṃ bhavet satyaṃ satyaṃ vāpy anṛtaṃ bhavet ||
tādṛśe muhyate bālo yatra satyam aniṣṭhitam ||
satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
युधिष्ठिर उवाचyudhiṣṭhira uvācaЮдхиштхира сказал; Юдхиштхира спросил
कथम् धर्मे स्थातुम् इच्छन्katham dharme sthātum icchanкак желающий стоять в дхарме; праведности
नरः वर्तेत भारतnaraḥ varteta bhārataчеловек должен поступать, Бхарата; вести себя
विद्वन् जिज्ञासमानायvidvan jijñāsamānāyaзнаток, желающему узнать; исследующему
प्रब्रूहि भरत ऋषभprabrūhi bharata ṛṣabhaскажи, лучший из Бхаратов; объясни
सत्यम् च एवsatyam ca evaи истина именно; правда
अनृतम् च उभेanṛtam ca ubheи ложь, обе; неправда
लोकान् आवृत्य तिष्ठतःlokān āvṛtya tiṣṭhataḥпокрыв миры, стоят; присутствуют
तयोः किम् आचरेत् राजन्tayoḥ kim ācaret rājanиз них что должен делать, царь; какому следовать
पुरुषः धर्म निश्चितःpuruṣaḥ dharma niścitaḥчеловек, решившийся на дхарму; праведность
किम् स्वित् सत्यम्kim svit satyamчто же истина; правда
किम् अनृतम्kim anṛtamчто ложь; неправда
किम् स्वित् धर्म्यम् सनातनम्kim svit dharmyam sanātanamчто же вечная дхарма; праведное
कस्मिन् काले वदेत् सत्यम्kasmin kāle vadet satyamв какое время говорить истину; правду
कस्मिन् काले अनृतम् वदेत्kasmin kāle anṛtam vadetв какое время говорить ложь; неправду
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма ответил
सत्यस्य वचनम् साधुsatyasya vacanam sādhuговорение истины хорошо; правды
न सत्यात् विद्यते परम्na satyāt vidyate paramнет выше истины; правды
यत् भू लोके सु दुर्ज्ञातम्yat bhū loke su durjñātamчто на земле очень трудно познать; понять
तत् ते वक्ष्यामि भारतtat te vakṣyāmi bhārataэто тебе скажу, Бхарата; объясню
भवेत् सत्यम् न वक्तव्यम्bhavet satyam na vaktavyamбывает истина, которую не надо говорить; правда
वक्तव्यम् अनृतम् भवेत्vaktavyam anṛtam bhavetбывает ложь, которую надо сказать; неправда
यत्र अनृतम् भवेत् सत्यम्yatra anṛtam bhavet satyamгде ложь становится истиной; правдой
सत्यम् वा अपि अनृतम् भवेत्satyam vā api anṛtam bhavetили истина становится ложью; неправдой
तादृशे मुह्यते बालःtādṛśe muhyate bālaḥв таком случае глупец заблуждается; ребёнок
यत्र सत्यम् अनिष्ठितम्yatra satyam aniṣṭhitamгде истина не установлена; неочевидна
सत्य अनृते विनिश्चित्यsatya anṛte viniścityaразличив истину и ложь; правду и неправду
ततः भवति धर्म वित्tataḥ bhavati dharma vitтогда становится знающим дхарму; праведность
Translation

Юдхиштхира спросил: «Лучший из Бхаратов, скажи мне, желающему узнать: как должен поступать человек, который хочет стоять в дхарме? Истина и ложь обе покрывают миры. Какой из них должен следовать человек, решившийся на дхарму? Что является истиной, что ложью, что вечной дхармой? В какое время говорить истину, а в какое — ложь?» Бхишма ответил: «Говорить истину хорошо, и нет ничего выше истины; но то, что на земле очень трудно познать, я тебе объясню, Бхарата. Бывает истина, которую не следует говорить, и бывает ложь, которую следует сказать: там ложь становится истиной, а истина — ложью. В таком случае глупец заблуждается, потому что истина не очевидна. Только различив истину и ложь, человек становится знающим дхарму».

Version

97306dbd4a34 · published Jun 20, 2026, 8:45:21 PM UTC

Available inRU

Page between verses with