Mahabharata
Apaddharma and the King's Treasury12.128.19-26
10528 / 15823
Mahabharata · 12.128.19-26
Devanāgarī

तत्र धर्मविदां तात निश्चयो धर्मनैपुणे ॥
उद्यमो जीवनं क्षत्रे बाहुवीर्याद् इति श्रुतिः ॥
क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुम् अर्हति ॥
अन्यत्र तापसस्वाच् च ब्राह्मणस्वाच् च भारत ॥
यथा वै ब्राह्मणः सीदन्न् अयाज्यम् अपि याजयेत् ॥
अभोज्यान्नानि चाश्नीयात् तथेदं नात्र संशयः ॥
पीडितस्य किम् अद्वारम् उत्पथो निधृतस्य वा ॥
अद्वारतः प्रद्रवति यदा भवति पीडितः ॥
तस्य कोशबलज्यान्या सर्वलोकपराभवः ॥
भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ॥
स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर् यान्यान् अनुपजीवतः ॥
वहतः प्रथमं कल्पम् अनुकल्पेन जीवनम् ॥
आपद्गतेन धर्माणाम् अन्यायेनोपजीवनम् ॥
अपि ह्य् एतद् ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये ॥
क्षत्रिये संशयः कः स्याद् इत्य् एतन् निश्चितं सदा ॥
आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत् कथं चन ॥

Transliteration (IAST)

tatra dharmavidāṃ tāta niścayo dharmanaipuṇe ||
udyamo jīvanaṃ kṣatre bāhuvīryād iti śrutiḥ ||
kṣatriyo vṛttisaṃrodhe kasya nādātum arhati ||
anyatra tāpasasvāc ca brāhmaṇasvāc ca bhārata ||
yathā vai brāhmaṇaḥ sīdann ayājyam api yājayet ||
abhojyānnāni cāśnīyāt tathedaṃ nātra saṃśayaḥ ||
pīḍitasya kim advāram utpatho nidhṛtasya vā ||
advārataḥ pradravati yadā bhavati pīḍitaḥ ||
tasya kośabalajyānyā sarvalokaparābhavaḥ ||
bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā ||
svadharmānantarā vṛttir yānyān anupajīvataḥ ||
vahataḥ prathamaṃ kalpam anukalpena jīvanam ||
āpadgatena dharmāṇām anyāyenopajīvanam ||
api hy etad brāhmaṇeṣu dṛṣṭaṃ vṛttiparikṣaye ||
kṣatriye saṃśayaḥ kaḥ syād ity etan niścitaṃ sadā ||
ādadīta viśiṣṭebhyo nāvasīdet kathaṃ cana ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
तत्र धर्म विदाम् तातtatra dharma vidām tātaздесь у знатоков дхармы, сын; дорогой
निश्चयः धर्म नैपुणेniścayaḥ dharma naipuṇeрешение в тонкости дхармы; искусном различении
उद्यमः जीवनम् क्षत्रेudyamaḥ jīvanam kṣatreусилие есть жизнь для кшатрия; предприимчивость
बाहु वीर्यात् इति श्रुतिःbāhu vīryāt iti śrutiḥчерез силу рук, такова шрути; воинская мощь
क्षत्रियः वृत्ति संरोधेkṣatriyaḥ vṛtti saṃrodheкшатрий при пресечении средств жизни; когда пропитание закрыто
कस्य न आदातुम् अर्हतिkasya na ādātum arhatiу кого не вправе взять; кого не может обложить
अन्यत्र तापस स्वात् चanyatra tāpasa svāt caкроме имущества подвижников; собственности аскетов
ब्राह्मण स्वात् च भारतbrāhmaṇa svāt ca bhārataи имущества брахманов, Бхарата; брахманской собственности
यथा वै ब्राह्मणः सीदन्yathā vai brāhmaṇaḥ sīdanкак ведь брахман в бедствии; падая
अयाज्यम् अपि याजयेत्ayājyam api yājayetможет совершить жертву даже для недостойного; неподлежащего
अभोज्य अन्नानि च अश्नीयात्abhojya annāni ca aśnīyātи есть непригодную пищу; недозволенную еду
तथा इदम् न अत्र संशयःtathā idam na atra saṃśayaḥтак и это, нет здесь сомнения; без сомнений
पीडितस्य किम् अद्वारम्pīḍitasya kim advāramдля притеснённого что является закрытым путём; какая дверь недоступна
उत्पथः निधृतस्य वाutpathaḥ nidhṛtasya vāили боковая тропа для загнанного; для удерживаемого
अद्वारतः प्रद्रवतिadvārataḥ pradravatiчерез не-дверь он выбегает; уходит не входом
यदा भवति पीडितःyadā bhavati pīḍitaḥкогда бывает притеснён; сдавлен
तस्य कोश बल ज्यान्याtasya kośa bala jyānyāиз-за утраты его казны и силы; потери сокровища и войска
सर्व लोक पराभवःsarva loka parābhavaḥпоражение перед всем миром; полное унижение
भैक्ष चर्या न विहिताbhaikṣa caryā na vihitāнищенское хождение не предписано; жизнь милостыней
न च विट् शूद्र जीविकाna ca viṭ śūdra jīvikāи не жизнь вайшьи или шудры; их занятиями
स्वधर्म अनन्तरा वृत्तिःsvadharma anantarā vṛttiḥзанятие, ближайшее к собственной дхарме; следующее за ней
यान् यान् अनुपजीवतःyān yān anupajīvataḥкогда он живёт тем или иным; поддерживается разными средствами
वहतः प्रथमम् कल्पम्vahataḥ prathamam kalpamнесущего первый порядок; основное правило
अनुकल्पेन जीवनम्anukalpena jīvanamжизнь по запасному правилу; вторичным способом
आपद् गतेन धर्माणाम्āpad gatena dharmāṇāmпопавшему в беду среди дхарм; в состоянии нужды
अन्यायेन उपजीवनम्anyāyena upajīvanamжизнь неправым средством; средством вне нормы
अपि हि एतत् ब्राह्मणेषुapi hi etat brāhmaṇeṣuведь даже это у брахманов; среди брахманов
दृष्टम् वृत्ति परिक्षयेdṛṣṭam vṛtti parikṣayeвидно при исчезновении средств жизни; когда пропитание иссякло
क्षत्रिये संशयः कः स्यात्kṣatriye saṃśayaḥ kaḥ syātкакое сомнение может быть о кшатрии; что сомневаться
इति एतत् निश्चितम् सदाiti etat niścitam sadāтак это всегда установлено; решено
आददीत विशिष्टेभ्यःādadīta viśiṣṭebhyaḥпусть берёт у превосходящих; у богатых и сильных
न अवसीदेत् कथम् चनna avasīdet katham canaи никак не должен падать; не должен гибнуть
Translation

«В этой тонкости дхармы решение знатоков таково, дорогой: для кшатрия жизнь состоит в усилии, в силе рук; так говорит шрути. Когда средства жизни пресечены, у кого кшатрий не вправе взять, кроме имущества подвижников и имущества брахманов, Бхарата? Как брахман в бедствии может совершить жертву даже для недостойного и есть недозволенную пищу, так и здесь нет сомнения. Для притеснённого какая дверь закрыта? Какая боковая тропа недоступна загнанному? Когда человек сдавлен, он выбегает даже не через дверь. Если царь теряет казну и силу, его ждёт поражение перед всем миром. Ему не предписана нищенская жизнь, как и жизнь занятиями вайшьи или шудры. Когда невозможно жить главным правилом собственной дхармы, применяется ближайшее к ней занятие и запасной порядок. Даже у брахманов видно, что в беде, при исчезновении пропитания, допускается жизнь не по обычной норме. Какое же сомнение о кшатрии? Это всегда установлено: пусть берёт у превосходящих и никак не гибнет».

Version

42a38d547285 · published Jun 20, 2026, 9:55:34 PM UTC

Available inRU

Page between verses with