हीनकोशं हि राजानम् अवजानन्ति मानवाः ॥
न चास्याल्पेन तुष्यन्ति कार्यम् अभ्युत्सहन्ति च ॥
श्रियो हि कारणाद् राजा सत्क्रियां लभते पराम् ॥
सास्य गूहति पापानि वासो गुह्यम् इव स्त्रियाः ॥
ऋद्धिम् अस्यानुवर्तन्ते पुरा विप्रकृता जनाः ॥
शालावृका इवाजस्रं जिघांसून् इव विन्दति ॥
ईदृशस्य कुतो राज्ञः सुखं भरतसत्तम ॥
उद्यच्छेद् एव न ग्लायेद् उद्यमो ह्य् एव पौरुषम् ॥
अप्य् अपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्य चित् ॥
अप्य् अरण्यं समाश्रित्य चरेद् दस्युगणैः सह ॥
न त्व् एवोद्धृतमर्यादैर् दस्युभिः सहितश् चरेत् ॥
दस्यूनां सुलभा सेना रौद्रकर्मसु भारत ॥
hīnakośaṃ hi rājānam avajānanti mānavāḥ ||
na cāsyālpena tuṣyanti kāryam abhyutsahanti ca ||
śriyo hi kāraṇād rājā satkriyāṃ labhate parām ||
sāsya gūhati pāpāni vāso guhyam iva striyāḥ ||
ṛddhim asyānuvartante purā viprakṛtā janāḥ ||
śālāvṛkā ivājasraṃ jighāṃsūn iva vindati ||
īdṛśasya kuto rājñaḥ sukhaṃ bharatasattama ||
udyacched eva na glāyed udyamo hy eva pauruṣam ||
apy aparvaṇi bhajyeta na nameteha kasya cit ||
apy araṇyaṃ samāśritya cared dasyugaṇaiḥ saha ||
na tv evoddhṛtamaryādair dasyubhiḥ sahitaś caret ||
dasyūnāṃ sulabhā senā raudrakarmasu bhārata ||
«Люди презирают царя с бедной казной; малым от него они не довольствуются и дерзают на дела против него. Благодаря процветанию царь получает высшее почтение, и оно скрывает его недостатки, как одежда скрывает сокровенное у женщины. Когда он богат, за ним следуют даже те, кто прежде был им оскорблён; но он постоянно встречает и тех, кто, словно шакалы, желает его погубить. Откуда счастье у такого царя, лучший из Бхаратов? Пусть он поднимается и не слабеет: усилие и есть мужество. Пусть лучше сломится не в суставе, но здесь никому не кланяется. Даже если придётся уйти в лес, он может действовать вместе с шайками разбойников; но не должен соединяться с теми разбойниками, которые разрушили всякие границы. У разбойников легко найти войско для свирепых дел, Бхарата».
b029b5a11f57 · published Jun 20, 2026, 9:57:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Бхишма допускает суровые средства только в рамках сохранённой maryādā, нравственной границы. Даже бедствие не делает царя свободным от меры; союз с силой допустим лишь пока эта сила не стала полной беззаконностью.