भरद्वाज उवाच
पार्थिवं धातुम् आश्रित्य शारीरो ऽग्निः कथं भवेत् ॥
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयते ऽनिलः ॥
भृगुर् उवाच
वायोर् गतिम् अहं ब्रह्मन् कीर्तयिष्यामि ते ऽनघ ॥
प्राणिनाम् अनिलो देहान् यथा चेष्टयते बली ॥
श्रितो मूर्धानम् अग्निस् तु शरीरं परिपालयन् ॥
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ॥
मनो बुद्धिर् अहंकारो भूतानि विषयाश् च सः ॥
एवं त्व् इह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते ॥
पृष्ठतश् च समानेन स्वां स्वां गतिम् उपाश्रितः ॥
bharadvāja uvāca
pārthivaṃ dhātum āśritya śārīro 'gniḥ kathaṃ bhavet ||
avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ ||
bhṛgur uvāca
vāyor gatim ahaṃ brahman kīrtayiṣyāmi te 'nagha ||
prāṇinām anilo dehān yathā ceṣṭayate balī ||
śrito mūrdhānam agnis tu śarīraṃ paripālayan ||
prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate ||
sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ ||
mano buddhir ahaṃkāro bhūtāni viṣayāś ca saḥ ||
evaṃ tv iha sa sarvatra prāṇena paripālyate ||
pṛṣṭhataś ca samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ ||
Бхарадваджа спросил: «Как телесный огонь существует, опираясь на земной элемент? И как ветер действует через особые пространства тела?» Бхригу ответил: «Безгрешный брахман, я расскажу тебе о движении ветра и о том, как сильный воздух приводит в действие тела живых. Огонь, охраняя тело, опирается на голову; прана, пребывая в голове и в огне, действует. Это существо — душа всех существ, вечный Пуруша: он же ум, разум, аханкара, элементы и объекты чувств. Так он здесь повсюду поддерживается праной, а сзади — саманой, принимая каждую свою функцию».
477229cc8b8f · published Jun 20, 2026, 11:25:00 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Бхригу связывает физиологию с метафизикой: дыхания не просто механизмы тела, они действуют в живом существе, где Пуруша присутствует вместе с умом, разумом и элементами.