Mahabharata
The Guru Teaches the Supreme Yoga of Liberation12.203.2-6
10906 / 15823
Mahabharata · 12.203.2-6
Devanāgarī

भीष्म उवाच
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥
कश् चिद् ब्राह्मणम् आसीनम् आचार्यम् ऋषिसत्तमम् ॥
शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः ॥
चरणाव् उपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥
उपासनात् प्रसन्नो ऽसि यदि वै भगवन् मम ॥
संशयो मे महान् कश् चित् तन् मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥
कुतश् चाहं कुतश् च त्वं तत् सम्यग् ब्रूहि यत् परम् ॥
कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम ॥
सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः ॥
वेदेषु चापि यद् वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् ॥
एतद् विद्वन् यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुम् अर्हसि ॥

Transliteration (IAST)

bhīṣma uvāca
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha ||
kaś cid brāhmaṇam āsīnam ācāryam ṛṣisattamam ||
śiṣyaḥ paramamedhāvī śreyorthī susamāhitaḥ ||
caraṇāv upasaṃgṛhya sthitaḥ prāñjalir abravīt ||
upāsanāt prasanno 'si yadi vai bhagavan mama ||
saṃśayo me mahān kaś cit tan me vyākhyātum arhasi ||
kutaś cāhaṃ kutaś ca tvaṃ tat samyag brūhi yat param ||
kathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama ||
samyagvṛttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ ||
vedeṣu cāpi yad vākyaṃ laukikaṃ vyāpakaṃ ca yat ||
etad vidvan yathātattvaṃ sarvaṃ vyākhyātum arhasi ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
भीष्मः उवाचbhīṣmaḥ uvācaБхишма сказал; ответил
अत्र अपि उदाहरन्तिatra api udāharantiздесь также приводят; рассказывают
इमम् इतिहासम् पुरातनम्imam itihāsam purātanamэту древнюю историю; предание
संवादम् मोक्ष संयुक्तम्saṃvādam mokṣa saṃyuktamбеседу, связанную с освобождением; мокшей
शिष्यस्य गुरुणा सहśiṣyasya guruṇā sahaученика с учителем; гуру
कः चित् ब्राह्मणम् आसीनम्kaḥ cit brāhmaṇam āsīnamнекий сидящий брахман; учитель
आचार्यम् ऋषि सत्तमम्ācāryam ṛṣi sattamamачарья, лучший из риши; мудрецов
शिष्यः परम मेधावीśiṣyaḥ parama medhāvīученик чрезвычайно разумный; мудрый
श्रेयः अर्थी सुसमाहितःśreyaḥ arthī susamāhitaḥищущий блага, сосредоточенный; внимательный
चरणौ उपसंगृह्यcaraṇau upasaṃgṛhyaстопы обхватив; почтив
स्थितः प्राञ्जलिः अब्रवीत्sthitaḥ prāñjaliḥ abravītстоя со сложенными ладонями сказал; произнёс
उपासनात् प्रसन्नः असिupāsanāt prasannaḥ asiслужением ты доволен; умилостивлен
यदि वै भगवन् ममyadi vai bhagavan mamaесли воистину мной, господин; о благословенный
संशयः मे महान् कः चित्saṃśayaḥ me mahān kaḥ citсомнение у меня великое некоторое; вопрос
तत् मे व्याख्यातुम् अर्हसिtat me vyākhyātum arhasiэто мне объяснить следует тебе; разъясни
कुतः च अहम्kutaḥ ca ahamоткуда я; каково моё начало
कुतः च त्वम्kutaḥ ca tvamи откуда ты; каково твоё
तत् सम्यक् ब्रूहिtat samyak brūhiэто правильно скажи; истинно
यत् परम्yat paramчто высшее; парам
कथम् च सर्व भूतेषुkatham ca sarva bhūteṣuи как во всех существах; живых
समेषु द्विज सत्तमsameṣu dvija sattamaравных, лучший дваждырождённый; брахман
सम्यक् वृत्ताः निवर्तन्तेsamyak vṛttāḥ nivartanteправильно действующие возвращаются; отходят
विपरीताः क्षय उदयाःviparītāḥ kṣaya udayāḥобратные, с исчезновением и возникновением; меняются
वेदेषु च अपि यत् वाक्यम्vedeṣu ca api yat vākyamи какое слово в Ведах; изречение
लौकिकम् व्यापकम् च यत्laukikam vyāpakam ca yatмирское и всеобъемлющее; распространённое
एतत् विद्वन् यथा तत्त्वम्etat vidvan yathā tattvamэто, мудрый, как есть; по истине
सर्वम् व्याख्यातुम् अर्हसिsarvam vyākhyātum arhasiвсё объяснить следует тебе; разъясни
Translation

Бхишма сказал: «Здесь приводят древнюю историю: беседу ученика с учителем о том, что связано с освобождением. Некий чрезвычайно разумный ученик, ищущий высшего блага и сосредоточенный, подошёл к сидящему брахману-ачарье, лучшему из риши, обхватил его стопы и, стоя со сложенными ладонями, сказал: “О благословенный, если моё служение сделало тебя довольным, у меня есть великое сомнение; разъясни его. Откуда я и откуда ты? Правильно скажи, что является высшим. Как при равенстве всех существ, о лучший дваждырождённый, одни, действуя правильно, возвращаются, а другие, действуя противоположно, проходят через исчезновение и возникновение? И какое слово в Ведах, мирское и всеобъемлющее, обо всём этом говорит? Объясни мне всё это по истине”».

Version

beae5e999228 · published Jun 21, 2026, 12:54:17 AM UTC

Available inRU

Page between verses with