Mahabharata
Vyāsa Teaches Śuka the Vision of the Imperishable Self12.231.1-4
11056 / 15823
Mahabharata · 12.231.1-4
Devanāgarī

भीष्म उवाच
इत्य् उक्तो ऽभिप्रशस्यैतत् परमर्षेस् तु शासनम् ॥
मोक्षधर्मार्थसंयुक्तम् इदं प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥
शुक उवाच
प्रजावाञ् श्रोत्रियो यज्वा वृद्धः प्रज्ञो ऽनसूयकः ॥
अनागतम् अनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति ॥
तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया ॥
सांख्ये वा यदि वा योगे एतत् पृष्टो ऽभिधत्स्व मे ॥
मनसश् चेन्द्रियाणां चाप्य् ऐकाग्र्यं समवाप्यते ॥
येनोपायेन पुरुषैस् तच् च व्याख्यातुम् अर्हसि ॥

Transliteration (IAST)

bhīṣma uvāca
ity ukto 'bhipraśasyaitat paramarṣes tu śāsanam ||
mokṣadharmārthasaṃyuktam idaṃ praṣṭuṃ pracakrame ||
śuka uvāca
prajāvāñ śrotriyo yajvā vṛddhaḥ prajño 'nasūyakaḥ ||
anāgatam anaitihyaṃ kathaṃ brahmādhigacchati ||
tapasā brahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayā ||
sāṃkhye vā yadi vā yoge etat pṛṣṭo 'bhidhatsva me ||
manasaś cendriyāṇāṃ cāpy aikāgryaṃ samavāpyate ||
yenopāyena puruṣais tac ca vyākhyātum arhasi ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма произнёс
इति उक्तः अभिप्रशस्यiti uktaḥ abhipraśasyaтак наставленный, восхвалив; одобрив
एतत् परमर्षेः तु शासनम्etat paramarṣeḥ tu śāsanamэто наставление высшего риши; повеление
मोक्ष धर्म अर्थ संयुक्तम्mokṣa dharma artha saṃyuktamсоединённое со смыслом мокша-дхармы; освобождения
इदम् प्रष्टुम् प्रचक्रमेidam praṣṭum pracakrameэто спрашивать начал; приступил
शुक उवाचśuka uvācaШука сказал; Шука спросил
प्रजावान् श्रोत्रियः यज्वाprajāvān śrotriyaḥ yajvāимеющий потомство, шротрия, жертвователь; совершитель жертв
वृद्धः प्रज्ञः अनसूयकःvṛddhaḥ prajñaḥ anasūyakaḥстарый, мудрый, независтливый; без зависти
अनागतम् अनैतिह्यम्anāgatam anaitihyamне пришедшее через предание; не основанное на слухе
कथम् ब्रह्म अधिगच्छतिkatham brahma adhigacchatiкак достигает Брахмана; постигает
तपसा ब्रह्मचर्येणtapasā brahmacaryeṇaтапасом, брахмачарьей; целомудрием
सर्व त्यागेन मेधयाsarva tyāgena medhayāполным отречением, разумом; мудростью
सांख्ये वा यदि वा योगेsāṃkhye vā yadi vā yogeв санкхье или же в йоге; через них
एतत् पृष्टः अभिधत्स्व मेetat pṛṣṭaḥ abhidhatsva meоб этом спрошенный, скажи мне; объясни
मनसः च इन्द्रियाणाम् च अपिmanasaḥ ca indriyāṇām ca apiума и чувств также; органов
ऐकाग्र्यम् समवाप्यतेaikāgryam samavāpyateоднонаправленность достигается; сосредоточение
येन उपायेन पुरुषैःyena upāyena puruṣaiḥкаким средством людьми; способом
तत् च व्याख्यातुम् अर्हसिtat ca vyākhyātum arhasiи это ты должен объяснить; разъяснить
Translation

Бхишма сказал: «Так наставленный, Шука одобрил это учение высшего риши, соединённое со смыслом мокша-дхармы, и начал спрашивать». Шука сказал: «Как человек, имеющий потомство, шротрия, жертвователь, старый, мудрый и независтливый, достигает Брахмана, не опираясь лишь на предание и слух? Тапасом, брахмачарьей, полным отречением, разумом, санкхьей или йогой — объясни мне это, раз я спрашиваю. И каким средством люди достигают однонаправленности ума и чувств, это также ты должен разъяснить».

Version

c510cc5c36f2 · published Jun 21, 2026, 4:56:27 AM UTC

Available inRU

Page between verses with