Mahabharata
Vyāsa Teaches Śuka the Vision of the Imperishable Self12.231.25-30
11060 / 15823
Mahabharata · 12.231.25-30
Devanāgarī

कालः पचति भूतानि सर्वाण्य् एवात्मनात्मनि ॥
यस्मिंस् तु पच्यते कालस् तं न वेदेह कश् चन ॥
न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक् च नाधो न च तिरः पुनः ॥
न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव कश् चित् कुतश् चन ॥
सर्वे ऽन्तःस्था इमे लोका बाह्यम् एषां न किं चन ॥
यः सहस्रं समागच्छेद् यथा बाणो गुणच्युतः ॥
नैवान्तं कारणस्येयाद् यद्य् अपि स्यान् मनोजवः ॥
तस्मात् सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः ॥
सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ॥
सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ॥
तद् एवाणोर् अणुतरं तन् महद्भ्यो महत्तरम् ॥
तद् अन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते ॥

Transliteration (IAST)

kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇy evātmanātmani ||
yasmiṃs tu pacyate kālas taṃ na vedeha kaś cana ||
na tad ūrdhvaṃ na tiryak ca nādho na ca tiraḥ punaḥ ||
na madhye pratigṛhṇīte naiva kaś cit kutaś cana ||
sarve 'ntaḥsthā ime lokā bāhyam eṣāṃ na kiṃ cana ||
yaḥ sahasraṃ samāgacched yathā bāṇo guṇacyutaḥ ||
naivāntaṃ kāraṇasyeyād yady api syān manojavaḥ ||
tasmāt sūkṣmāt sūkṣmataraṃ nāsti sthūlataraṃ tataḥ ||
sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukham ||
sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati ||
tad evāṇor aṇutaraṃ tan mahadbhyo mahattaram ||
tad antaḥ sarvabhūtānāṃ dhruvaṃ tiṣṭhan na dṛśyate ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
कालः पचति भूतानिkālaḥ pacati bhūtāniвремя варит существа; созревает
सर्वाणि एव आत्मना आत्मनिsarvāṇi eva ātmanā ātmaniвсе именно собой в себе; само
यस्मिन् तु पच्यते कालःyasmin tu pacyate kālaḥв чём же варится время; поглощается
तम् न वेद इहtam na veda ihaтого здесь не знает; не постигает
कः चनkaḥ canaникто; кто-либо
न तत् ऊर्ध्वम्na tat ūrdhvamто не вверх; не сверху
न तिर्यक् चna tiryak caи не поперёк; не в сторону
न अधःna adhaḥне вниз; снизу
न च तिरः पुनःna ca tiraḥ punaḥи не вбок снова; никуда
न मध्ये प्रतिगृह्णीतेna madhye pratigṛhṇīteне в середине воспринимается; удерживается
न एव कः चित्na eva kaḥ citникем именно; никто
कुतः चनkutaḥ canaниоткуда; с какой-либо стороны
सर्वे अन्तः स्थाः इमे लोकाःsarve antaḥ sthāḥ ime lokāḥвсе эти миры находятся внутри; внутренне
बाह्यम् एषाम् न किम् चनbāhyam eṣām na kim canaвнешнего у них нет ничего; ничуть
यः सहस्रम् समागच्छेत्yaḥ sahasram samāgacchetкто тысячу лет шёл бы; приближался
यथा बाणः गुण च्युतःyathā bāṇaḥ guṇa cyutaḥкак стрела, сорвавшаяся с тетивы; выпущенная
न एव अन्तम् कारणस्य इयात्na eva antam kāraṇasya iyātне достиг бы конца причины; источника
यदि अपि स्यात् मनो जवःyadi api syāt mano javaḥдаже если был бы быстр как ум; мысленно
तस्मात् सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरम्tasmāt sūkṣmāt sūkṣmataramпоэтому тоньше тонкого; сверхтонкое
न अस्ति स्थूलतरम् ततःna asti sthūlataram tataḥнет более грубого, чем то; великого
सर्वतः पाणि पाद अन्तम्sarvataḥ pāṇi pāda antamсо всех сторон руки и ноги до пределов; повсюду
सर्वतः अक्षि शिरः मुखम्sarvataḥ akṣi śiraḥ mukhamсо всех сторон глаза, головы, лица; повсюду
सर्वतः श्रुति मत् लोकेsarvataḥ śruti mat lokeсо всех сторон имеющее слух в мире; всеслышащее
सर्वम् आवृत्य तिष्ठतिsarvam āvṛtya tiṣṭhatiвсё охватив пребывает; стоит
तत् एव अणोः अणुतरम्tat eva aṇoḥ aṇutaramоно же меньше малого; атома
तत् महद्भ्यः महत्तरम्tat mahadbhyaḥ mahattaramоно больше великих; величайшее
तत् अन्तः सर्व भूतानाम्tat antaḥ sarva bhūtānāmоно внутри всех существ; живых
ध्रुवम् तिष्ठन् न दृश्यतेdhruvam tiṣṭhan na dṛśyateпрочно пребывая, не видится; невидимо
Translation

«Время варит все существа само в себе; но то, в чём варится само время, здесь не знает никто. Оно не воспринимается ни вверху, ни поперёк, ни внизу, ни в стороне, ни в середине, никем и ниоткуда. Все эти миры находятся внутри него, и вне его для них нет ничего. Даже если бы кто-то тысячу лет летел, как стрела, сорвавшаяся с тетивы, и был быстр как ум, он не достиг бы конца причины. Поэтому нет ничего тоньше этого тонкого и ничего более великого. Оно имеет руки и ноги повсюду, глаза, головы и лица повсюду, слух повсюду в мире и пребывает, охватив всё. Оно меньше малого и больше великих; оно внутри всех существ, прочно пребывает и всё же не видимо».

Version

7ee0c1caabb5 · published Jun 21, 2026, 4:56:27 AM UTC

Available inRU

Page between verses with