Mahabharata
Vyāsa Explains Adhyātma, the Elements, and the Three Guṇas12.239.2-6
11101 / 15823
Mahabharata · 12.239.2-6
Devanāgarī

व्यास उवाच
अध्यात्मं यद् इदं तात पुरुषस्येह विद्यते ॥
तत् ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि तस्य व्याख्याम् इमां शृणु ॥
भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च ॥
महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा ॥
प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ॥
तद्वन् महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते ॥
इति तन्मयम् एवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् ॥
सर्गे च प्रलये चैव तस्मान् निर्दिश्यते तथा ॥
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ॥
अकरोत् तात वैषम्यं यस्मिन् यद् अनुपश्यति ॥

Transliteration (IAST)

vyāsa uvāca
adhyātmaṃ yad idaṃ tāta puruṣasyeha vidyate ||
tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tasya vyākhyām imāṃ śṛṇu ||
bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca ||
mahābhūtāni bhūtānāṃ sāgarasyormayo yathā ||
prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ ||
tadvan mahānti bhūtāni yavīyaḥsu vikurvate ||
iti tanmayam evedaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam ||
sarge ca pralaye caiva tasmān nirdiśyate tathā ||
mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt ||
akarot tāta vaiṣamyaṃ yasmin yad anupaśyati ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
व्यास उवाचvyāsa uvācaВьяса сказал; мудрец Вьяса произнёс
अध्यात्मम् यत् इदम् तातadhyātmam yat idam tātaэта адхьятма, дорогой; внутреннее знание
पुरुषस्य इह विद्यतेpuruṣasya iha vidyateу пуруши здесь находится; присуще человеку
तत् ते अहम् संप्रवक्ष्यामिtat te aham saṃpravakṣyāmiэто тебе я подробно скажу; изложу
तस्य व्याख्याम् इमाम् शृणुtasya vyākhyām imām śṛṇuего это объяснение услышь; выслушай
भूमिः आपः तथा ज्योतिःbhūmiḥ āpaḥ tathā jyotiḥземля, воды и огонь; свет
वायुः आकाशम् एव चvāyuḥ ākāśam eva caветер и пространство также; эфир
महा भूतानि भूतानाम्mahā bhūtāni bhūtānāmвеликие элементы существ; живых тел
सागरस्य ऊर्मयः यथाsāgarasya ūrmayaḥ yathāкак волны океана; моря
प्रसार्य इह यथा अङ्गानिprasārya iha yathā aṅgāniкак здесь распростерев члены; конечности
कूर्मः संहरते पुनःkūrmaḥ saṃharate punaḥчерепаха снова втягивает; собирает
तद्वत् महान्ति भूतानिtadvat mahānti bhūtāniтак великие элементы; махабхуты
यवीयःसु विकुर्वतेyavīyaḥsu vikurvateв меньших изменяются; проявляются
इति तन्मयम् एव इदम्iti tanmayam eva idamтак это именно состоит из них; ими наполнено
सर्वम् स्थावर जङ्गमम्sarvam sthāvara jaṅgamamвсё неподвижное и движущееся; мир
सर्गे च प्रलये च एवsarge ca pralaye ca evaи при творении, и при растворении; пралае
तस्मात् निर्दिश्यते तथाtasmāt nirdiśyate tathāпоэтому так обозначается; описывается
महा भूतानि पञ्च एवmahā bhūtāni pañca evaименно пять великих элементов; пять махабхут
सर्व भूतेषुsarva bhūteṣuво всех существах; живых телах
भूत कृत् अकरोत्bhūta kṛt akarotтворец существ создал; сделал
तात वैषम्यम्tāta vaiṣamyamдорогой, различие; неравномерность
यस्मिन् यत् अनुपश्यतिyasmin yat anupaśyatiв ком что видит; что наблюдает
Translation

Вьяса сказал: «Дорогой, я подробно изложу тебе эту адхьятму, которая здесь присуща пуруше; выслушай её объяснение. Земля, воды, огонь, ветер и пространство — великие элементы существ, подобные волнам океана. Как черепаха здесь распростирает члены и снова втягивает их, так великие элементы изменяются в меньших существах. Поэтому всё неподвижное и движущееся состоит из них и так описывается и при творении, и при растворении. Творец существ создал именно пять великих элементов во всех существах, дорогой, распределяя различие согласно тому, что в каждом видит».

Version

660143812f4b · published Jun 21, 2026, 4:07:09 AM UTC

Available inRU

Page between verses with