Mahabharata
Yājñavalkya Distinguishes Avyakta and Puruṣa12.303.12-17
11437 / 15823
Mahabharata · 12.303.12-17
Devanāgarī

अव्यक्तैकत्वम् इत्य् आहुर् नानात्वं पुरुषस् तथा ॥
सर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानम् आस्थिताः ॥
अन्यः स पुरुषो ऽव्यक्तस् त्व् अध्रुवो ध्रुवसंज्ञकः ॥
यथा मुञ्ज इषीकायास् तथैवैतद् धि जायते ॥
अन्यं च मशकं विद्याद् अन्यच् चोदुम्बरं तथा ॥
न चोदुम्बरसंयोगैर् मशकस् तत्र लिप्यते ॥
अन्य एव तथा मत्स्यस् तथान्यद् उदकं स्मृतम् ॥
न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः ॥
अन्यो ह्य् अग्निर् उखाप्य् अन्या नित्यम् एवम् अवैहि भोः ॥
न चोपलिप्यते सो ऽग्निर् उखासंस्पर्शनेन वै ॥
पुष्करं त्व् अन्यद् एवात्र तथान्यद् उदकं स्मृतम् ॥
न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम् ॥

Transliteration (IAST)

avyaktaikatvam ity āhur nānātvaṃ puruṣas tathā ||
sarvabhūtadayāvantaḥ kevalaṃ jñānam āsthitāḥ ||
anyaḥ sa puruṣo 'vyaktas tv adhruvo dhruvasaṃjñakaḥ ||
yathā muñja iṣīkāyās tathaivaitad dhi jāyate ||
anyaṃ ca maśakaṃ vidyād anyac codumbaraṃ tathā ||
na codumbarasaṃyogair maśakas tatra lipyate ||
anya eva tathā matsyas tathānyad udakaṃ smṛtam ||
na codakasya sparśena matsyo lipyati sarvaśaḥ ||
anyo hy agnir ukhāpy anyā nityam evam avaihi bhoḥ ||
na copalipyate so 'gnir ukhāsaṃsparśanena vai ||
puṣkaraṃ tv anyad evātra tathānyad udakaṃ smṛtam ||
na codakasya sparśena lipyate tatra puṣkaram ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अव्यक्त एकत्वम् इति आहुःavyakta ekatvam iti āhuḥговорят о единстве авьякты; непроявленного
नानात्वम् पुरुषः तथाnānātvam puruṣaḥ tathāи о множественности пуруши также; различии
सर्व भूत दयावन्तःsarva bhūta dayāvantaḥсострадательные ко всем существам; милосердные
केवलम् ज्ञानम् आस्थिताःkevalam jñānam āsthitāḥутвердившиеся в чистом знании; одном знании
अन्यः सः पुरुषः अव्यक्तःanyaḥ saḥ puruṣaḥ avyaktaḥиной тот пуруша и авьякта; различны
तु अध्रुवः ध्रुव संज्ञकःtu adhruvaḥ dhruva saṃjñakaḥже непостоянный с названием постоянного; так именуемый
यथा मुञ्जः इषीकायाःyathā muñjaḥ iṣīkāyāḥкак мундж от стебля; сердцевины
तथा एव एतत् हि जायतेtathā eva etat hi jāyateтак именно это возникает; становится ясно
अन्यम् च मशकम् विद्यात्anyam ca maśakam vidyātи комара следует знать иным; отдельным
अन्यत् च उदुम्बरम् तथाanyat ca udumbaram tathāи смоковницу иной также; дерево
न च उदुम्बर संयोगैःna ca udumbara saṃyogaiḥи от соединений со смоковницей; контактов
मशकः तत्र लिप्यतेmaśakaḥ tatra lipyateкомар там не замарывается; не прилипает
अन्यः एव तथा मत्स्यःanyaḥ eva tathā matsyaḥиной именно так рыба; отдельна
तथा अन्यत् उदकम् स्मृतम्tathā anyat udakam smṛtamи так же иной считается вода; отдельной
न च उदकस्य स्पर्शेनna ca udakasya sparśenaи прикосновением воды не; от воды
मत्स्यः लिप्यति सर्वशःmatsyaḥ lipyati sarvaśaḥрыба совсем не замарывается; не липнет
अन्यः हि अग्निःanyaḥ hi agniḥиной ведь огонь; отдельный
उखा अपि अन्याukhā api anyāи горшок иной; очаг отдельный
नित्यम् एवम् अवैहि भोःnityam evam avaihi bhoḥвсегда так пойми, господин; знай
न च उपलिप्यते सः अग्निःna ca upalipyate saḥ agniḥи не замарывается тот огонь; не прилипает
उखा संस्पर्शनेन वैukhā saṃsparśanena vaiприкосновением к горшку воистину; контактом
पुष्करम् तु अन्यत् एव अत्रpuṣkaram tu anyat eva atraлотос же здесь именно иной; отдельный
तथा अन्यत् उदकम् स्मृतम्tathā anyat udakam smṛtamи так же иной считается вода; отдельной
न च उदकस्य स्पर्शेनna ca udakasya sparśenaи прикосновением воды не; от воды
लिप्यते तत्र पुष्करम्lipyate tatra puṣkaramтам лотос замарывается; не смачивается
Translation

«Милосердные ко всем существам и утвердившиеся в чистом знании говорят о единстве авьякты и о множественности пуруши. Пуруша и авьякта различны; то, что непостоянно, лишь называется постоянным. Это становится понятно так же, как сердцевина отделяется от травы мунджи. Комара следует знать отличным от смоковницы: от соприкосновения со смоковницей комар не замарывается. Так же рыба отлична от воды, и вода считается иной; от прикосновения воды рыба полностью не замарывается. Огонь иной, и горшок иной: всегда понимай это так, господин; огонь не замарывается от соприкосновения с горшком. Лотос здесь иной, и вода считается иной; от прикосновения воды лотос там не замарывается».

Version

5b8a44e99319 · published Jun 21, 2026, 3:41:31 AM UTC

Available inRU

Page between verses with