Mahabharata
Narayana Reveals the Four Manifestations and Future Incarnations12.326.64-76
11561 / 15823
Mahabharata · 12.326.64-76
Devanāgarī

विद्यासहायवन्तं माम् आदित्यस्थं सनातनम् ॥
कपिलं प्राहुर् आचार्याः सांख्यनिश्चितनिश्चयाः ॥
हिरण्यगर्भो भगवान् एष छन्दसि सुष्टुतः ॥
सो ऽहं योगगतिर् ब्रह्मन् योगशास्त्रेषु शब्दितः ॥
एषो ऽहं व्यक्तिम् आगम्य तिष्ठामि दिवि शाश्वतः ॥
ततो युगसहस्रान्ते संहरिष्ये जगत् पुनः ॥
कृत्वात्मस्थानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥
एकाकी विद्यया सार्धं विहरिष्ये द्विजोत्तम ॥
ततो भूयो जगत् सर्वं करिष्यामीह विद्यया ॥
अस्मन्मूर्तिश् चतुर्थी या सासृजच् छेषम् अव्ययम् ॥
स हि संकर्षणः प्रोक्तः प्रद्युम्नं सो ऽप्य् अजीजनत् ॥
प्रद्युम्नाद् अनिरुद्धो ऽहं सर्गो मम पुनः पुनः ॥
अनिरुद्धात् तथा ब्रह्मा तत्रादिकमलोद्भवः ॥
ब्रह्मणः सर्वभूतानि चराणि स्थावराणि च ॥
एतां सृष्टिं विजानीहि कल्पादिषु पुनः पुनः ॥
यथा सूर्यस्य गगनाद् उदयास्तमयाव् इह ॥
नष्टौ पुनर् बलात् काल आनयत्य् अमितद्युतिः ॥
तथा बलाद् अहं पृथ्वीं सर्वभूतहिताय वै ॥
सत्त्वैर् आक्रान्तसर्वाङ्गां नष्टां सागरमेखलाम् ॥
आनयिष्यामि स्वं स्थानं वाराहं रूपम् आस्थितः ॥
हिरण्याक्षं हनिष्यामि दैतेयं बलगर्वितम् ॥
नारसिंहं वपुः कृत्वा हिरण्यकशिपुं पुनः ॥
सुरकार्ये हनिष्यामि यज्ञघ्नं दितिनन्दनम् ॥
विरोचनस्य बलवान् बलिः पुत्रो महासुरः ॥
भविष्यति स शक्रं च स्वराज्याच् च्यावयिष्यति ॥
त्रैलोक्ये ऽपहृते तेन विमुखे च शचीपतौ ॥
अदित्यां द्वादशः पुत्रः संभविष्यामि कश्यपात् ॥
ततो राज्यं प्रदास्यामि शक्रायामिततेजसे ॥
देवताः स्थापयिष्यामि स्वेषु स्थानेषु नारद ॥
बलिं चैव करिष्यामि पातालतलवासिनम् ॥

Transliteration (IAST)

vidyāsahāyavantaṃ mām ādityasthaṃ sanātanam ||
kapilaṃ prāhur ācāryāḥ sāṃkhyaniścitaniścayāḥ ||
hiraṇyagarbho bhagavān eṣa chandasi suṣṭutaḥ ||
so 'haṃ yogagatir brahman yogaśāstreṣu śabditaḥ ||
eṣo 'haṃ vyaktim āgamya tiṣṭhāmi divi śāśvataḥ ||
tato yugasahasrānte saṃhariṣye jagat punaḥ ||
kṛtvātmasthāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca ||
ekākī vidyayā sārdhaṃ vihariṣye dvijottama ||
tato bhūyo jagat sarvaṃ kariṣyāmīha vidyayā ||
asmanmūrtiś caturthī yā sāsṛjac cheṣam avyayam ||
sa hi saṃkarṣaṇaḥ proktaḥ pradyumnaṃ so 'py ajījanat ||
pradyumnād aniruddho 'haṃ sargo mama punaḥ punaḥ ||
aniruddhāt tathā brahmā tatrādikamalodbhavaḥ ||
brahmaṇaḥ sarvabhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca ||
etāṃ sṛṣṭiṃ vijānīhi kalpādiṣu punaḥ punaḥ ||
yathā sūryasya gaganād udayāstamayāv iha ||
naṣṭau punar balāt kāla ānayaty amitadyutiḥ ||
tathā balād ahaṃ pṛthvīṃ sarvabhūtahitāya vai ||
sattvair ākrāntasarvāṅgāṃ naṣṭāṃ sāgaramekhalām ||
ānayiṣyāmi svaṃ sthānaṃ vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ ||
hiraṇyākṣaṃ haniṣyāmi daiteyaṃ balagarvitam ||
nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā hiraṇyakaśipuṃ punaḥ ||
surakārye haniṣyāmi yajñaghnaṃ ditinandanam ||
virocanasya balavān baliḥ putro mahāsuraḥ ||
bhaviṣyati sa śakraṃ ca svarājyāc cyāvayiṣyati ||
trailokye 'pahṛte tena vimukhe ca śacīpatau ||
adityāṃ dvādaśaḥ putraḥ saṃbhaviṣyāmi kaśyapāt ||
tato rājyaṃ pradāsyāmi śakrāyāmitatejase ||
devatāḥ sthāpayiṣyāmi sveṣu sthāneṣu nārada ||
baliṃ caiva kariṣyāmi pātālatalavāsinam ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
विद्यासहायवन्तंvidyāsahāyavantaṃимеющего знание помощником; сопровождаемого видьей
माम्māmМеня; мне
आदित्यस्थंādityasthaṃпребывающего в солнце; находящегося в Адитье
सनातनम्sanātanamвечное; извечное
कपिलंkapilaṃКапилу; мудреца Капилу
प्राहुर्prāhurназывают; говорят
आचार्याःācāryāḥучителя; ачарьи
सांख्यनिश्चितनिश्चयाःsāṃkhyaniścitaniścayāḥтвёрдо решившие в санкхье; учителя санкхьи
हिरण्यगर्भोhiraṇyagarbhoХираньягарбха; золотой зародыш
भगवान्bhagavānБхагаван; Господь
एषeṣaэтот; он
छन्दसिchandasiв ведийском гимне; в метре
सुष्टुतःsuṣṭutaḥхорошо восхвалённый; прекрасно прославленный
सोsoон; тот
ऽहं'haṃя; Я
योगगतिर्yogagatirцель йоги; путь йоги
ब्रह्मन्brahmanо брахман; о мудрец
योगशास्त्रेषुyogaśāstreṣuв шастрах йоги; йогических учениях
शब्दितःśabditaḥназван; обозначен
एषोeṣoэтот; он
ऽहं'haṃя; Я
व्यक्तिम्vyaktimпроявление; явленность
आगम्यāgamyaпридя; достигнув
तिष्ठामिtiṣṭhāmiЯ стою; пребываю
दिविdiviна небе; в раю
शाश्वतःśāśvataḥвечный; постоянный
ततोtatoзатем; оттуда
युगसहस्रान्तेyugasahasrānteв конце тысячи юг; к концу эпох
संहरिष्येsaṃhariṣyeЯ уничтожу; соберу обратно
जगत्jagatмир; вселенная
पुनःpunaḥснова; опять
कृत्वात्मस्थानिkṛtvātmasthāniсделав пребывающими в Себе; поместив в Атман
भूतानिbhūtāniсущества; элементы
स्थावराणिsthāvarāṇiнеподвижные; стоящие
चराणिcarāṇiдвижущиеся; живые
caи; также
एकाकीekākīодинокий; один
विद्ययाvidyayāзнанием; видьей
सार्धंsārdhaṃвместе с; совместно
विहरिष्येvihariṣyeЯ буду пребывать; буду играть
द्विजोत्तमdvijottamaо лучший из дваждырождённых; о лучший брахман
ततोtatoзатем; оттуда
भूयोbhūyoснова; ещё
जगत्jagatмир; вселенная
सर्वंsarvaṃвсё; целиком
करिष्यामीहkariṣyāmīhaЯ сделаю здесь; совершу
विद्ययाvidyayāзнанием; видьей
अस्मन्मूर्तिश्asmanmūrtiśнаша мūrti; Моё проявление
चतुर्थीcaturthīчетвёртая; четвёртое
याкоторая; та
सासृजच्sāsṛjacона породила; он создал
छेषम्cheṣamШешу; остаток
अव्ययम्avyayamнеизменного; нетленного
saон; тот
हिhiведь; ибо
संकर्षणःsaṃkarṣaṇaḥСанкаршана; стягивающий
प्रोक्तःproktaḥназван; сказан
प्रद्युम्नंpradyumnaṃПрадьюмну; проявление
सोsoон; тот
ऽप्य्'pyтакже; даже
अजीजनत्ajījanatпородил; произвёл
प्रद्युम्नाद्pradyumnādот Прадьюмны; из Прадьюмны
अनिरुद्धोaniruddhoАнируддха; непрепятствуемый
ऽहं'haṃя; Я
सर्गोsargoтворение; создание
ममmamaМой; у Меня
पुनःpunaḥснова; опять
पुनःpunaḥснова; опять
अनिरुद्धात्aniruddhātот Анируддхи; из Анируддхи
तथाtathāтакже; так
ब्रह्माbrahmāБрахма; творец
तत्रादिकमलोद्भवःtatrādikamalodbhavaḥтам рождённый из первого лотоса; лотосорождённый
ब्रह्मणःbrahmaṇaḥБрахмы; от Брахмы
सर्वभूतानिsarvabhūtāniвсе существа; все живые
चराणिcarāṇiдвижущиеся; живые
स्थावराणिsthāvarāṇiнеподвижные; стоящие
caи; также
एतांetāṃэту; её
सृष्टिंsṛṣṭiṃтворение; создание
विजानीहिvijānīhiзнай; пойми
कल्पादिषुkalpādiṣuв началах кальп; при творениях
पुनःpunaḥснова; опять
पुनःpunaḥснова; опять
यथाyathāкак; согласно
सूर्यस्यsūryasyaсолнца; Сурьи
गगनाद्gaganādс неба; от небосвода
उदयास्तमयाव्udayāstamayāvвосход и заход; появление и исчезновение
इहihaздесь; в этом мире
नष्टौnaṣṭauисчезшие; утраченные
पुनर्punarснова; опять
बलात्balātсилой; по принуждению
कालkālaвремя; Кала
आनयत्य्ānayatyприводит; возвращает
अमितद्युतिःamitadyutiḥбезмерносиятельный; неизмеримого блеска
तथाtathāтакже; так
बलाद्balādсилой; мощью
अहंahaṃя; Я
पृथ्वींpṛthvīṃземлю; Землю
सर्वभूतहितायsarvabhūtahitāyaдля блага всех существ; ради пользы живых
वैvaiвоистину; же
सत्त्वैर्sattvairсуществами; саттвами
आक्रान्तसर्वाङ्गांākrāntasarvāṅgāṃс занятыми всеми членами; заполненную существами
नष्टांnaṣṭāṃисчезшую; утраченную
सागरमेखलाम्sāgaramekhalāmопоясанную океаном; с океаном как поясом
आनयिष्यामिānayiṣyāmiЯ приведу; верну
स्वंsvaṃсвоё; собственное
स्थानंsthānaṃместо; положение
वाराहंvārāhaṃвепревый; образ Варахи
रूपम्rūpamоблик; образ
आस्थितःāsthitaḥпринявший; стоящий в
हिरण्याक्षंhiraṇyākṣaṃХираньякшу; дайтью
हनिष्यामिhaniṣyāmiЯ убью; поражу
दैतेयंdaiteyaṃдайтью; сына Дити
बलगर्वितम्balagarvitamгордого силой; надменного мощью
नारसिंहंnārasiṃhaṃНарасимху; человеко-львиный
वपुःvapuḥтело; облик
कृत्वाkṛtvāсделав; совершив
हिरण्यकशिपुंhiraṇyakaśipuṃХираньякашипу; асура
पुनःpunaḥснова; опять
सुरकार्येsurakāryeв деле богов; ради богов
हनिष्यामिhaniṣyāmiЯ убью; поражу
यज्ञघ्नंyajñaghnaṃуничтожителя жертв; врага яджни
दितिनन्दनम्ditinandanamсына Дити; дайтью
विरोचनस्यvirocanasyaВирочаны; сына Прахлады
बलवान्balavānсильный; могучий
बलिःbaliḥБали; великий асур
पुत्रोputroсын; потомок
महासुरःmahāsuraḥвеликий асур; могучий демон
भविष्यतिbhaviṣyatiбудет; возникнет
saон; тот
शक्रंśakraṃШакру; Индру
caи; также
स्वराज्याच्svarājyācиз собственного царства; с престола
च्यावयिष्यतिcyāvayiṣyatiсместит; низвергнет
त्रैलोक्येtrailokyeв трёх мирах; в трилокe
ऽपहृते'pahṛteкогда похищено; при отнятом
तेनtenaим; тем
विमुखेvimukheотвернувшемся; потерявшем власть
caи; также
शचीपतौśacīpatauкогда супруг Шачи; Индра
अदित्यांadityāṃв Адити; от Адити
द्वादशःdvādaśaḥдвенадцатый; двенадцатый по счёту
पुत्रःputraḥсын; потомок
संभविष्यामिsaṃbhaviṣyāmiЯ возникну; явлюсь
कश्यपात्kaśyapātот Кашьяпы; из рода Кашьяпы
ततोtatoзатем; оттуда
राज्यंrājyaṃцарство; власть
प्रदास्यामिpradāsyāmiЯ дам; дарую
शक्रायामिततेजसेśakrāyāmitatejaseШакре безмерной силы; Индре
देवताःdevatāḥбожества; боги
स्थापयिष्यामिsthāpayiṣyāmiЯ установлю; поставлю
स्वेषुsveṣuв своих; собственных
स्थानेषुsthāneṣuв местах; на положениях
नारदnāradaо Нарада; Нарада
बलिंbaliṃБали; асура Бали
चैवcaivaи именно; и также
करिष्यामिkariṣyāmiЯ сделаю; совершу
पातालतलवासिनम्pātālatalavāsinamживущего в Патале; обитателя нижнего мира
Translation

«Учителя, твёрдо решившие смысл санкхьи, называют Меня вечным Капилой, пребывающим в солнце и имеющим знание помощником. Этот Бхагаван Хираньягарбха прекрасно воспет в ведийском гимне; Я же, о брахман, называюсь в йога-шастрах целью йоги. Я, войдя в проявление, пребываю на небе вечно; затем, в конце тысячи юг, снова соберу мир, поместив в Себя все существа — неподвижные и движущиеся. Один, вместе со знанием, Я буду пребывать, о лучший дваждырождённый; затем снова создам здесь весь мир посредством знания. Четвёртое Моё проявление создало нетленного Шешу; он называется Санкаршаной, и он породил Прадьюмну. От Прадьюмны — Я, Анируддха; Моё творение происходит снова и снова. От Анируддхи возникает Брахма, рождённый из первого лотоса, а от Брахмы — все существа, движущиеся и неподвижные. Так знай это творение в началах кальп снова и снова. Как безмерносиятельное время силой возвращает на небо исчезнувшие восход и заход солнца, так и Я силой ради блага всех существ верну землю на её место, когда она, опоясанная океаном, исчезнет и будет покрыта существами; Я приму облик Варахи. Я убью Хираньякшу, гордого силой дайтью; затем, приняв тело Нарасимхи, убью Хираньякашипу, сына Дити, уничтожителя жертв, ради дела богов. Сильный Бали, сын Вирочаны, великий асур, появится и сместит Шакру с его царства. Когда он похитит власть над тремя мирами и супруг Шачи отвернётся от своего положения, Я стану двенадцатым сыном Адити от Кашьяпы. Тогда Я верну царство Шакре безмерной силы, установлю богов на их местах, о Нарада, и сделаю Бали обитателем нижнего мира».

Version

5d66c21722a8 · published Jun 21, 2026, 11:21:25 AM UTC

Available inRU

Page between verses with