Mahabharata
The Meanings of Nārāyaṇa's Names12.328.1-7
11572 / 15823
Mahabharata · 12.328.1-7
Devanāgarī

जनमेजय उवाच
अस्तौषीद् यैर् इमं व्यासः सशिष्यो मधुसूदनम् ॥
नामभिर् विविधैर् एषां निरुक्तं भगवन् मम ॥
वक्तुम् अर्हसि शुश्रूषोः प्रजापतिपतेर् हरेः ॥
श्रुत्वा भवेयं यत् पूतः शरच्चन्द्र इवामलः ॥
वैशंपायन उवाच
शृणु राजन् यथाचष्ट फल्गुनस्य हरिर् विभुः ॥
प्रसन्नात्मात्मनो नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम् ॥
नामभिः कीर्तितैस् तस्य केशवस्य महात्मनः ॥
पृष्टवान् केशवं राजन् फल्गुनः परवीरहा ॥
अर्जुन उवाच
भगवन् भूतभव्येश सर्वभूतसृग् अव्यय ॥
लोकधाम जगन्नाथ लोकानाम् अभयप्रद ॥
यानि नामानि ते देव कीर्तितानि महर्षिभिः ॥
वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः ॥
तेषां निरुक्तं त्वत्तो ऽहं श्रोतुम् इच्छामि केशव ॥
न ह्य् अन्यो वर्तयेन् नाम्नां निरुक्तं त्वाम् ऋते प्रभो ॥

Transliteration (IAST)

janamejaya uvāca
astauṣīd yair imaṃ vyāsaḥ saśiṣyo madhusūdanam ||
nāmabhir vividhair eṣāṃ niruktaṃ bhagavan mama ||
vaktum arhasi śuśrūṣoḥ prajāpatipater hareḥ ||
śrutvā bhaveyaṃ yat pūtaḥ śaraccandra ivāmalaḥ ||
vaiśaṃpāyana uvāca
śṛṇu rājan yathācaṣṭa phalgunasya harir vibhuḥ ||
prasannātmātmano nāmnāṃ niruktaṃ guṇakarmajam ||
nāmabhiḥ kīrtitais tasya keśavasya mahātmanaḥ ||
pṛṣṭavān keśavaṃ rājan phalgunaḥ paravīrahā ||
arjuna uvāca
bhagavan bhūtabhavyeśa sarvabhūtasṛg avyaya ||
lokadhāma jagannātha lokānām abhayaprada ||
yāni nāmāni te deva kīrtitāni maharṣibhiḥ ||
vedeṣu sapurāṇeṣu yāni guhyāni karmabhiḥ ||
teṣāṃ niruktaṃ tvatto 'haṃ śrotum icchāmi keśava ||
na hy anyo vartayen nāmnāṃ niruktaṃ tvām ṛte prabho ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
जनमेजयः उवाचjanamejayaḥ uvācaДжанамеджая сказал; произнёс
अस्तौषीत् यैःastauṣīt yaiḥкоторыми восхвалял; какими именами прославлял
इमम् व्यासःimam vyāsaḥэтого Вьяса; Вьяса его
स शिष्यःsa śiṣyaḥс учениками; вместе с учениками
मधुसूदनम्madhusūdanamМадхусудану; убийцу Мадху
नामभिः विविधैःnāmabhiḥ vividhaiḥразными именами; многообразными именами
एषाम् निरुक्तम्eṣām niruktamих объяснение; этимология этих имён
भगवन् ममbhagavan mamaо благой, мне; господин, для меня
वक्तुम् अर्हसिvaktum arhasiизволишь сказать; должен рассказать
शुश्रूषोःśuśrūṣoḥжелающему слушать; стремящемуся услышать
प्रजापति पतेः हरेःprajāpati pateḥ hareḥХари, владыки Праджапати; Господа творений
श्रुत्वा भवेयम्śrutvā bhaveyamуслышав, я стал бы; после слушания стал бы
यत् पूतःyat pūtaḥчем очищенным; благодаря чему чистым
शरत् चन्द्रः इवśarat candraḥ ivaкак осенняя луна; словно луна осени
अमलःamalaḥнезапятнанным; безупречно чистым
वैशंपायनः उवाचvaiśaṃpāyanaḥ uvācaВайшампаяна сказал; произнёс
शृणु राजन्śṛṇu rājanслушай, царь; внемли, государь
यथा आचष्टyathā ācaṣṭaкак объяснил; как рассказал
फल्गुनस्यphalgunasyaПхалгуне; Арджуне
हरिः विभुःhariḥ vibhuḥХари всевластный; могущественный Господь
प्रसन्न आत्माprasanna ātmāс умиротворённой душой; благосклонный
आत्मनः नाम्नाम्ātmanaḥ nāmnāmсобственных имён; имён Себя
निरुक्तम्niruktamобъяснение; этимологический смысл
गुण कर्म जम्guṇa karma jamрождённое качествами и деяниями; происходящее от свойств и дел
नामभिः कीर्तितैःnāmabhiḥ kīrtitaiḥименами воспетыми; прославленными именами
तस्य केशवस्यtasya keśavasyaтого Кешавы; Господа Кешавы
महात्मनःmahātmanaḥвеликой души; великого
पृष्टवान् केशवम्pṛṣṭavān keśavamспросил Кешаву; вопросил Господа
राजन्rājanо царь; государь
फल्गुनःphalgunaḥПхалгуна; Арджуна
पर वीर हाpara vīra hāубийца вражеских героев; победитель врагов
अर्जुनः उवाचarjunaḥ uvācaАрджуна сказал; произнёс
भगवन्bhagavanо Бхагаван; Господь
भूत भव्य ईशbhūta bhavya īśaвладыка прошлого и будущего; Господь бывшего и грядущего
सर्व भूत सृक्sarva bhūta sṛkсоздатель всех существ; творец живых существ
अव्ययavyayaнеизменный; нетленный
लोक धामloka dhāmaобитель миров; основание миров
जगत् नाथjagat nāthaвладыка вселенной; Господь мира
लोकानाम् अभय प्रदlokānām abhaya pradaдарующий бесстрашие мирам; дающий защиту
यानि नामानि तेyāni nāmāni teкакие имена Твои; те Твои имена
देवdevaо Бог; Господь
कीर्तितानि महर्षिभिःkīrtitāni maharṣibhiḥвоспеты великими риши; прославлены мудрецами
वेदेषु स पुराणेषुvedeṣu sa purāṇeṣuв Ведах вместе с Пуранами; в ведической и пуранической традиции
यानि गुह्यानि कर्मभिःyāni guhyāni karmabhiḥкоторые сокровенны по деяниям; тайны действий
तेषाम् निरुक्तम्teṣām niruktamих объяснение; этимологический смысл этих имён
त्वत्तः अहम्tvattaḥ ahamот Тебя я; у Тебя
श्रोतुम् इच्छामिśrotum icchāmiуслышать желаю; хочу слушать
केशवkeśavaо Кешава; Господь
न हि अन्यःna hi anyaḥведь никто другой; нет иного
वर्तयेत् नाम्नाम्vartayet nāmnāmизложил бы имён; объяснил бы имена
निरुक्तम्niruktamэтимологию; истинный смысл
त्वाम् ऋतेtvām ṛteкроме Тебя; помимо Тебя
प्रभोprabhoо Владыка; Господь
Translation

Джанамеджая сказал: «О благой, объясни мне разные имена, которыми Вьяса с учениками восхвалял Мадхусудану. Я хочу услышать смысл имён Хари, владыки Праджапати; услышав его, я стал бы чист, как незапятнанная осенняя луна». Вайшампаяна сказал: «Слушай, царь, как всевластный Хари благосклонно объяснил Пхалгуне смысл Своих имён, рождающийся из Его качеств и деяний. Когда были прославлены имена великого Кешавы, Пхалгуна, победитель вражеских героев, спросил Его». Арджуна сказал: «О Бхагаван, владыка прошлого и будущего, творец всех существ, неизменный, основание миров, владыка вселенной, дарующий мирам бесстрашие! Я хочу услышать от Тебя объяснение Твоих имён, воспетых великими риши в Ведах и Пуранах, сокровенных благодаря Твоим деяниям. Никто, кроме Тебя, о Владыка, не может раскрыть их смысл».

Version

de7a24c77a83 · published Jun 21, 2026, 7:31:50 AM UTC

Available inRU

Page between verses with