Mahabharata
The Supremacy of the Gifts of Food and Water (Part 5)13.66.11-15
12296 / 15823
Mahabharata · 13.66.11-15
Devanāgarī

अन्नं चापि प्रभवति पानीयात् कुरुसत्तम ॥
नीरजातेन हि विना न किं चित् संप्रवर्तते ॥
नीरजातश् च भगवान् सोमो ग्रहगणेश्वरः ॥
अमृतं च सुधा चैव स्वाहा चैव वषट् तथा ॥
अन्नौषध्यो महाराज वीरुधश् च जलोद्भवाः ॥
यतः प्राणभृतां प्राणाः संभवन्ति विशां पते ॥
देवानाम् अमृतं चान्नं नागानां च सुधा तथा ॥
पितॄणां च स्वधा प्रोक्ता पशूनां चापि वीरुधः ॥
अन्नम् एव मनुष्याणां प्राणान् आहुर् मनीषिणः ॥
तच् च सर्वं नरव्याघ्र पानीयात् संप्रवर्तते ॥

Transliteration (IAST)

annaṃ cāpi prabhavati pānīyāt kurusattama ||
nīrajātena hi vinā na kiṃ cit saṃpravartate ||
nīrajātaś ca bhagavān somo grahagaṇeśvaraḥ ||
amṛtaṃ ca sudhā caiva svāhā caiva vaṣaṭ tathā ||
annauṣadhyo mahārāja vīrudhaś ca jalodbhavāḥ ||
yataḥ prāṇabhṛtāṃ prāṇāḥ saṃbhavanti viśāṃ pate ||
devānām amṛtaṃ cānnaṃ nāgānāṃ ca sudhā tathā ||
pitṝṇāṃ ca svadhā proktā paśūnāṃ cāpi vīrudhaḥ ||
annam eva manuṣyāṇāṃ prāṇān āhur manīṣiṇaḥ ||
tac ca sarvaṃ naravyāghra pānīyāt saṃpravartate ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अन्नं च अपि प्रभवतिannaṃ ca api prabhavatiпища же возникает
पानीयात् कुरुसत्तमpānīyāt kurusattamaиз воды, о лучший из Куру
नीरजातेन हि विनाnīrajātena hi vināводо-рождённого ведь без
न किं चित् संप्रवर्ततेna kiṃ cit saṃpravartateничто не существует
नीरजातः च भगवान्nīrajātaḥ ca bhagavānводо-рождён и господь
सोमः ग्रहगणेश्वरःsomaḥ grahagaṇeśvaraḥСома, планет-сонма владыка
अमृतं च सुधा च एवamṛtaṃ ca sudhā ca evaнектар, и судха
स्वाहा च एव वषट् तथाsvāhā ca eva vaṣaṭ tathāсвахā, и вашаṭ также
अन्नौषध्यः महाराजannauṣadhyaḥ mahārājaпищевые травы, о великий царь
वीरुधः च जलोद्भवाःvīrudhaḥ ca jalodbhavāḥи растения, из воды рождённые
यतः प्राणभृतां प्राणाःyataḥ prāṇabhṛtāṃ prāṇāḥоткуда живущих жизни
संभवन्ति विशां पतेsaṃbhavanti viśāṃ pateвозникают, о владыка народа
देवानाम् अमृतं च अन्नंdevānām amṛtaṃ ca annaṃбогов пища — нектар
नागानां च सुधा तथाnāgānāṃ ca sudhā tathāнагов — судха также
पितॄणां च स्वधा प्रोक्ताpitṝṇāṃ ca svadhā proktāпредков — свадха названа
पशूनां च अपि वीरुधःpaśūnāṃ ca api vīrudhaḥскота же — растения
अन्नम् एव मनुष्याणांannam eva manuṣyāṇāṃпищу лишь людей
प्राणान् आहुः मनीषिणःprāṇān āhuḥ manīṣiṇaḥдыханием зовут мудрые
तत् च सर्वं नरव्याघ्रtat ca sarvaṃ naravyāghraи всё то, о тигр среди мужей
पानीयात् संप्रवर्ततेpānīyāt saṃpravartateиз воды происходит
Translation

«Пища же возникает из воды, о лучший из Куру; водо-рождённого ведь без ничто не существует. Водо-рождён и господь Сома, планет-сонма владыка; нектар, и судха, свахā, и вашаṭ также. Пищевые травы, о великий царь, и растения, из воды рождённые, — откуда живущих жизни возникают, о владыка народа. Богов пища — нектар, нагов — судха также; предков — свадха названа, скота же — растения. Пищу лишь людей дыханием зовут мудрые; и всё то, о тигр среди мужей, из воды происходит».

Version

cc7dd0e06148 · published Jun 21, 2026, 12:25:00 AM UTC

Available inRU

Page between verses with