Mahabharata
Vyāsa and the Worm: The Love of Life and a Worm's Repentance (Part 1)13.118.1-9
12645 / 15823
Mahabharata · 13.118.1-9
Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
अकामाश् च सकामाश् च हता ये ऽस्मिन् महाहवे ॥
कां योनिं प्रतिपन्नास् ते तन् मे ब्रूहि पितामह ॥
दुःखं प्राणपरित्यागः पुरुषाणां महामृधे ॥
जानामि तत्त्वं धर्मज्ञ प्राणत्यागं सुदुष्करम् ॥
समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे ॥
कारणं तत्र मे ब्रूहि सर्वज्ञो ह्य् असि मे मतः ॥
भीष्म उवाच
समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे ॥
संसारे ऽस्मिन् समाजाताः प्राणिनः पृथिवीपते ॥
निरता येन भावेन तत्र मे शृणु कारणम् ॥
सम्यक् चायम् अनुप्रश्नस् त्वयोक्तश् च युधिष्ठिर ॥
अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तम् इदं नृप ॥
द्वैपायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर ॥
ब्रह्मभूतश् चरन् विप्रः कृष्णद्वैपायनः पुरा ॥
ददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि ॥
गतिज्ञः सर्वभूतानां रुतज्ञश् च शरीरिणाम् ॥
सर्वज्ञः सर्वतो दृष्ट्वा कीटं वचनम् अब्रवीत् ॥
कीट संत्रस्तरूपो ऽसि त्वरितश् चैव लक्ष्यसे ॥
क्व धावसि तद् आचक्ष्व कुतस् ते भयम् आगतम् ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
akāmāś ca sakāmāś ca hatā ye 'smin mahāhave ||
kāṃ yoniṃ pratipannās te tan me brūhi pitāmaha ||
duḥkhaṃ prāṇaparityāgaḥ puruṣāṇāṃ mahāmṛdhe ||
jānāmi tattvaṃ dharmajña prāṇatyāgaṃ suduṣkaram ||
samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe ||
kāraṇaṃ tatra me brūhi sarvajño hy asi me mataḥ ||
bhīṣma uvāca
samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe ||
saṃsāre 'smin samājātāḥ prāṇinaḥ pṛthivīpate ||
niratā yena bhāvena tatra me śṛṇu kāraṇam ||
samyak cāyam anupraśnas tvayoktaś ca yudhiṣṭhira ||
atra te vartayiṣyāmi purāvṛttam idaṃ nṛpa ||
dvaipāyanasya saṃvādaṃ kīṭasya ca yudhiṣṭhira ||
brahmabhūtaś caran vipraḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ purā ||
dadarśa kīṭaṃ dhāvantaṃ śīghraṃ śakaṭavartmani ||
gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ rutajñaś ca śarīriṇām ||
sarvajñaḥ sarvato dṛṣṭvā kīṭaṃ vacanam abravīt ||
kīṭa saṃtrastarūpo 'si tvaritaś caiva lakṣyase ||
kva dhāvasi tad ācakṣva kutas te bhayam āgatam ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अकामाः च सकामाः चakāmāḥ ca sakāmāḥ caнежелавшие и желавшие
हता ये अस्मिन् महाहवेhatā ye asmin mahāhaveубитые которые в этой великой битве
कां योनिं प्रतिपन्नाः तेkāṃ yoniṃ pratipannāḥ teв какое лоно вошли они
तत् मे ब्रूहि पितामहtat me brūhi pitāmahaто мне поведай, о дед
दुःखं प्राणपरित्यागःduḥkhaṃ prāṇaparityāgaḥтяжко жизни оставление
पुरुषाणां महामृधेpuruṣāṇāṃ mahāmṛdheлюдей в великой сече
जानामि तत्त्वं धर्मज्ञjānāmi tattvaṃ dharmajñaзнаю истину, о дхарму знающий
प्राणत्यागं सुदुष्करम्prāṇatyāgaṃ suduṣkaramжизни-оставление труднейшее
समृद्धे वा असमृद्धे वाsamṛddhe vā asamṛddhe vāв успешном или неуспешном
शुभे वा यदि वा अशुभेśubhe vā yadi vā aśubheв благом или неблагом
कारणं तत्र मे ब्रूहिkāraṇaṃ tatra me brūhiпричину тут мне поведай
सर्वज्ञः हि असि मे मतःsarvajñaḥ hi asi me mataḥвсезнающ ведь ты, по мне
संसारे अस्मिन् समाजाताःsaṃsāre asmin samājātāḥв круговороте этом рождённые
प्राणिनः पृथिवीपतेprāṇinaḥ pṛthivīpateсущества, о владыка земли
निरताः येन भावेनniratāḥ yena bhāvenaпривязаны каким расположением
तत्र मे शृणु कारणम्tatra me śṛṇu kāraṇamтут от меня слушай причину
सम्यक् च अयम् अनुप्रश्नःsamyak ca ayam anupraśnaḥверно и этот вопрос
त्वया उक्तः च युधिष्ठिरtvayā uktaḥ ca yudhiṣṭhiraтобою сказан, Юдхиштхира
अत्र ते वर्तयिष्यामिatra te vartayiṣyāmiтут тебе расскажу
पुरावृत्तम् इदं नृपpurāvṛttam idaṃ nṛpaбылое это, о царь
द्वैपायनस्य संवादंdvaipāyanasya saṃvādaṃДвайпаяны беседу
कीटस्य च युधिष्ठिरkīṭasya ca yudhiṣṭhiraи червя, Юдхиштхира
ब्रह्मभूतः चरन् विप्रःbrahmabhūtaḥ caran vipraḥБрахманом ставший, странствуя, брахман
कृष्णद्वैपायनः पुराkṛṣṇadvaipāyanaḥ purāКришна-Двайпаяна некогда
ददर्श कीटं धावन्तंdadarśa kīṭaṃ dhāvantaṃувидел червя, бегущего
शीघ्रं शकटवर्त्मनिśīghraṃ śakaṭavartmaniбыстро по колее
गतिज्ञः सर्वभूतानांgatijñaḥ sarvabhūtānāṃпуть знающий всех существ
रुतज्ञः च शरीरिणाम्rutajñaḥ ca śarīriṇāmи речь знающий воплощённых
सर्वज्ञः सर्वतः दृष्ट्वाsarvajñaḥ sarvataḥ dṛṣṭvāвсезнающий, отовсюду увидев
कीटं वचनम् अब्रवीत्kīṭaṃ vacanam abravītчервю слово сказал
कीट संत्रस्तरूपः असिkīṭa saṃtrastarūpaḥ asi«червь, перепуганным видом ты
त्वरितः च एव लक्ष्यसेtvaritaḥ ca eva lakṣyaseи спешащим видишься
क्व धावसि तत् आचक्ष्वkva dhāvasi tat ācakṣvaкуда бежишь, то скажи
कुतः ते भयम् आगतम्kutaḥ te bhayam āgatamоткуда тебе страх пришёл»
Translation

Юдхиштхира сказал: «Нежелавшие и желавшие, убитые которые в этой великой битве, — в какое лоно вошли они, то мне поведай, о дед. Тяжко жизни оставление людей в великой сече; знаю истину, о дхарму знающий, жизни-оставление труднейшее. В успешном или неуспешном, в благом или неблагом причину тут мне поведай; всезнающ ведь ты, по мне». Бхишма сказал: «В круговороте этом рождённые существа, о владыка земли, привязаны каким расположением, тут от меня слушай причину. Верно и этот вопрос тобою сказан, Юдхиштхира. Тут тебе расскажу былое это, о царь, — Двайпаяны беседу и червя, Юдхиштхира. Брахманом ставший, странствуя, брахман Кришна-Двайпаяна некогда увидел червя, бегущего быстро по колее. Путь знающий всех существ и речь знающий воплощённых, всезнающий, отовсюду увидев, червю слово сказал: „Червь, перепуганным видом ты и спешащим видишься; куда бежишь, то скажи, откуда тебе страх пришёл?“».

Version

bd7384d6d4e6 · published Jun 22, 2026, 4:45:00 AM UTC

Available inRU

Page between verses with