Mahabharata
The circle of kings and the six measures15.11.10-13
15495 / 15823
Mahabharata · 15.11.10-13
Devanāgarī

हिरण्यं कुप्यभूयिष्ठं मित्रं क्षीणम् अकोशवत् ॥
विपरीतान् न गृह्णीयात् स्वयं संधिविशारदः ॥
संध्यर्थं राजपुत्रं च लिप्सेथा भरतर्षभ ॥
विपरीतस् तु ते ऽदेयः पुत्र कस्यां चिद् आपदि ॥
तस्य प्रमोक्षे यत्नं च कुर्याः सोपायमन्त्रवित् ॥
प्रकृतीनां च कौन्तेय राजा दीनां विभावयेत् ॥
क्रमेण युगपद् द्वंद्वं व्यसनानां बलाबलम् ॥
पीडनं स्तम्भनं चैव कोशभङ्गस् तथैव च ॥
कार्यं यत्नेन शत्रूणां स्वराष्ट्रं रक्षता स्वयम् ॥

Transliteration (IAST)

hiraṇyaṃ kupyabhūyiṣṭhaṃ mitraṃ kṣīṇam akośavat ||
viparītān na gṛhṇīyāt svayaṃ saṃdhiviśāradaḥ ||
saṃdhyarthaṃ rājaputraṃ ca lipsethā bharatarṣabha ||
viparītas tu te 'deyaḥ putra kasyāṃ cid āpadi ||
tasya pramokṣe yatnaṃ ca kuryāḥ sopāyamantravit ||
prakṛtīnāṃ ca kaunteya rājā dīnāṃ vibhāvayet ||
krameṇa yugapad dvaṃdvaṃ vyasanānāṃ balābalam ||
pīḍanaṃ stambhanaṃ caiva kośabhaṅgas tathaiva ca ||
kāryaṃ yatnena śatrūṇāṃ svarāṣṭraṃ rakṣatā svayam ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
हिरण्यम्hiraṇyamзолото
कुप्यभूयिष्ठम्kupyabhūyiṣṭhamа не груду простого металла
मित्रम् क्षीणम्mitram kṣīṇamистощённого союзника
अकोशवत्akośavatбез казны
विपरीतान्viparītānхудших вариантов
न गृह्णीयात्na gṛhṇīyātда не берёт
स्वयम् संधिविशारदःsvayam saṃdhiviśāradaḥсам искусный в договорах
संध्यर्थम्saṃdhyarthamради заключения мира
राजपुत्रम् चrājaputram caи царевича врага
लिप्सेथाःlipsethāḥстарайся получить в заложники
भरतर्षभbharatarṣabhaо бык Бхаратов
विपरीतः तु तेviparītaḥ tu teсвоего же
अदेयःadeyaḥне должно отдавать
पुत्रputraсын
कस्यां चित् आपदिkasyāṃ cit āpadiни в какой беде
तस्य प्रमोक्षेtasya pramokṣeради его освобождения
यत्नम् च कुर्याःyatnam ca kuryāḥи прилагай старание
सोपायमन्त्रवित्sopāyamantravitзнающий средства и советы
प्रकृतीनाम् चprakṛtīnām caи состояний державы
कौन्तेयkaunteyaсын Кунти
राजा दीनाम्rājā dīnāmцарь бедствующих
विभावयेत्vibhāvayetда выявляет
क्रमेण युगपत् द्वंद्वम्krameṇa yugapat dvaṃdvamпо очереди, разом, попарно
व्यसनानाम्vyasanānāmбедствий
बलाबलम्balābalamсилу и слабость
पीडनम् स्तम्भनम् चैवpīḍanam stambhanam caivaугнетение и сковывание
कोशभङ्गः तथैव चkośabhaṅgaḥ tathaiva caи разорение казны
कार्यम् यत्नेनkāryam yatnenaдолжно делать со старанием
शत्रूणाम्śatrūṇāmврагам
स्वराष्ट्रम् रक्षता स्वयम्svarāṣṭram rakṣatā svayamсамому охраняя своё царство
Translation

При размене бери золото, а не груду простого металла, и не бери в союзники истощённого, без казны; противного тому не принимай, сам искушённый в договорах. Ради заключения мира старайся получить в заложники царевича врага, о бык Бхаратов; своего же царевича не отдавай ни в какой беде, сын. А ради его освобождения, если будет пленён, прилагай старание, зная средства и советы. И бедствующие части державы, о сын Кунти, царь да выявляет, измеряя силу и слабость различных напастей — по очереди, разом и попарно. Угнетение врагов, сковывание их и разорение их казны должно совершать со старанием, самому при этом охраняя своё царство.

Version

c9969554a9f3 · published Jun 20, 2026, 9:20:00 PM UTC

Available inRU

Page between verses with