कुश उवाच
केन वा सह बालत्वाद्गतो मां वै निरीक्षितुम् । तन्मे कथय सर्वं यत्तव दुःखस्य कारणम् । तच्छ्रुत्वा पुत्रवाक्यं सा दुःखिता कुशमब्रवीत्
लवो धृतो नृपेणात्र केनचिद्धयरक्षिणा । बबन्ध बालको मेऽत्र हयं यागक्रियोचितम्
तद्रक्षकान्बहूञ्जिग्ये एकोऽनेकान्रिपून्बली । राजा तं मूर्च्छितं कृत्वा बबन्ध रणमूर्धनि
बालका इति मामूचुः सहगन्तार एव हि । ततोऽहं दुःखिता जाता निशम्य लवमाधृतम्
त्वं मोचय बलात्तस्मात्काले प्राप्तो नृपोत्तमात् । निशम्य मातुर्वचनं कुशः कोपसमन्वितः । जगाद तां दशन्नोष्ठं दन्तैर्दन्तान्विनिष्पिषन्
मातर्जानीहि तं मुक्तं लवं पाशस्य बन्धनात् । इदानीं हन्मि तं बाणैः समग्रबलवाहनम्
यदि देवोऽमरो वापि यदि शर्वः समागतः । तथापि मोचये तस्माद्बाणैर्निशितपर्वभिः
मा रोदीर्मातरिह वीराणां रणमूर्जितम् । कीर्तये तद्भवत्येव पलायनमकीर्तये
देहि मे कवचं दिव्यं धनुर्गुणसमन्वितम् । शिरस्त्राणं च मे मातः करवालं तथाशितम्
इदानीं यामि समरे पातयामि बलं महत् । मोचयामि भ्रातरं स्वं रणमध्याद्विमूर्च्छितम्
न मोचयाम्यद्य पुत्रं तव मातर्महारणात् । तदा तौ मे भवत्पादौ सन्तुष्टौ भवतां क्षितौ
इति वाक्येन सन्तुष्टा जानकी शुभलक्षणा । सर्वं प्रादादस्त्रवृन्दं जयाशीर्भिर्नियुज्य तम्
प्रयाहि पुत्र सङ्ग्रामं लवं मोचय मूर्च्छितम् । इत्याज्ञप्तः कुशः सङ्ख्ये कवची कुण्डली बली
kena vā saha bālatvādgato māṃ vai nirīkṣitum | tanme kathaya sarvaṃ yattava duḥkhasya kāraṇam | tacchrutvā putravākyaṃ sā duḥkhitā kuśamabravīt
lavo dhṛto nṛpeṇātra kenaciddhayarakṣiṇā | babandha bālako me'tra hayaṃ yāgakriyocitam
tadrakṣakānbahūñjigye eko'nekānripūnbalī | rājā taṃ mūrcchitaṃ kṛtvā babandha raṇamūrdhani
bālakā iti māmūcuḥ sahagantāra eva hi | tato'haṃ duḥkhitā jātā niśamya lavamādhṛtam
tvaṃ mocaya balāttasmātkāle prāpto nṛpottamāt | niśamya māturvacanaṃ kuśaḥ kopasamanvitaḥ | jagāda tāṃ daśannoṣṭhaṃ dantairdantānviniṣpiṣan
mātarjānīhi taṃ muktaṃ lavaṃ pāśasya bandhanāt | idānīṃ hanmi taṃ bāṇaiḥ samagrabalavāhanam
yadi devo'maro vāpi yadi śarvaḥ samāgataḥ | tathāpi mocaye tasmādbāṇairniśitaparvabhiḥ
mā rodīrmātariha vīrāṇāṃ raṇamūrjitam | kīrtaye tadbhavatyeva palāyanamakīrtaye
dehi me kavacaṃ divyaṃ dhanurguṇasamanvitam | śirastrāṇaṃ ca me mātaḥ karavālaṃ tathāśitam
idānīṃ yāmi samare pātayāmi balaṃ mahat | mocayāmi bhrātaraṃ svaṃ raṇamadhyādvimūrcchitam
na mocayāmyadya putraṃ tava mātarmahāraṇāt | tadā tau me bhavatpādau santuṣṭau bhavatāṃ kṣitau
iti vākyena santuṣṭā jānakī śubhalakṣaṇā | sarvaṃ prādādastravṛndaṃ jayāśīrbhirniyujya tam
prayāhi putra saṅgrāmaṃ lavaṃ mocaya mūrcchitam | ityājñaptaḥ kuśaḥ saṅkhye kavacī kuṇḍalī balī
«„Или с кем по малолетству ушёл он меня высматривать? Расскажи мне всё, что есть причина твоей скорби“. Услышав то слово сына, она, скорбящая, сказала Куше: „Лава схвачен здесь неким царём, стражем коня. Мой мальчик связал коня, предназначенного для жертвенного обряда. Многих стражей его одолел он, один — многих врагов, могучий. Царь, сделав его беспамятным, связал его. Так сказали мне мальчики, ходившие вместе с ним; потому я стала скорбящей, услышав, что Лава схвачен. Ты, пришедший вовремя, освободи его силой у того лучшего из царей“. Услышав слово матери, Куша, охваченный гневом, кусая губу, скрежеща зубами, сказал ей: „О мать, знай Лаву освобождённым от уз петли. Ныне убью я его стрелами вместе со всем войском и обозом. Если бог, или даже бессмертный, если сам Шарва явился — и тогда освобожу у него стрелами с острыми сочленениями. Не плачь, о мать: мощь битвы служит героям к славе, а бегство — к бесславию. Дай мне божественный панцирь, лук, снабжённый тетивой, и шлем, о мать, а также отточенный меч. Ныне иду я в битву, повергну великое войско, освобожу своего брата, беспамятного, из середины битвы. Если не освобожу ныне сына твоего, о мать, из великой битвы, — тогда да не будут довольны мною твои стопы на земле“. Довольная этим словом, Джанаки с благими приметами дала ему всё множество оружия, напутствовав благословениями на победу.»
851c6d5edc49 · published Sep 3, 2026, 4:13:48 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Оружие Куша просит у матери — не у наставника и не из оружейной. Клятву он даёт тоже ей, и в самой тяжёлой из возможных форм: если не верну брата, пусть твои стопы не будут мною довольны. Для сына, выросшего в лесу при матери, это страшнее любого проклятия. И довод против слёз он приводит воинский, но с оговоркой в её пользу: бегство — вот что бесславно, а битва славна.