Ramayana
Бхарадваджа направляет Бхарату к Читракуте2.86.14-28
693 / 2464
Ramayana · 2.86.14-28
Devanāgarī

प्रयाणम् इति च श्रुत्वा राजराजस्य योषितः । हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्यवारयन् ॥
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमन्त्रिया । कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः ॥
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता । कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ॥
तं प्रदक्षिणम् आगम्य भगवन्तं महामुनिम् । अदूराद् भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास् तदा ॥
ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः । विशेषं ज्ञातुम् इच्छामि मातॄणां तव राघव ॥
एवम् उक्तस् तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिकः । उवाच प्राञ्जलिर् भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ॥
याम् इमां भगवन् दीनां शोकान् अशनकर्शिताम् । पितुर् हि महिषीं देवीं देवताम् इव पश्यसि ॥
एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् । कौसल्या सुषुवे रामं धातारम् अदितिर् यथा ॥
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः । कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ॥
एतस्यास् तौ सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ । उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥
यस्याः कृते नरयाघ्रौ जीवनाशम् इतो गतौ । राजा पुत्रविहीनश् च स्वर्गं दशरथो गतः ॥
ऐश्वर्यकामां कैकेयीम् अनार्याम् आर्यरूपिणीम् । ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् । यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महद् आत्मनः ॥
इत्य् उक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा । स निशश्वास ताम्राक्षो क्रुद्धो नाग इवासकृत् ॥
भरद्वाजो महर्षिस् तं ब्रुवन्तं भरतं तदा । प्रत्युवाच महाबुद्धिर् इदं वचनम् अर्थवत् ॥
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया । रामप्रव्राजनं ह्य् एतत् सुखोदर्कं भविष्यति ॥

Transliteration (IAST)

prayāṇam iti ca śrutvā rājarājasya yoṣitaḥ | hitvā yānāni yānārhā brāhmaṇaṃ paryavārayan ||
vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumantriyā | kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ ||
asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā | kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā ||
taṃ pradakṣiṇam āgamya bhagavantaṃ mahāmunim | adūrād bharatasyaiva tasthau dīnamanās tadā ||
tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ | viśeṣaṃ jñātum icchāmi mātṝṇāṃ tava rāghava ||
evam uktas tu bharato bharadvājena dhārmikaḥ | uvāca prāñjalir bhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ ||
yām imāṃ bhagavan dīnāṃ śokān aśanakarśitām | pitur hi mahiṣīṃ devīṃ devatām iva paśyasi ||
eṣā taṃ puruṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam | kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāram aditir yathā ||
asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ | karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare ||
etasyās tau sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau | ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau ||
yasyāḥ kṛte narayāghrau jīvanāśam ito gatau | rājā putravihīnaś ca svargaṃ daśaratho gataḥ ||
aiśvaryakāmāṃ kaikeyīm anāryām āryarūpiṇīm | mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām | yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahad ātmanaḥ ||
ity uktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā | sa niśaśvāsa tāmrākṣo kruddho nāga ivāsakṛt ||
bharadvājo maharṣis taṃ bruvantaṃ bharataṃ tadā | pratyuvāca mahābuddhir idaṃ vacanam arthavat ||
na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā | rāmapravrājanaṃ hy etat sukhodarkaṃ bhaviṣyati ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
प्रयाणम् इतिprayāṇam iti«выступление»; слово о походе
caи; также
श्रुत्वाśrutvāуслышав; выслушав
राज-राजस्यrāja-rājasyaцаря царей; великого царя
योषितःyoṣitaḥженщины; жёны
हित्वाhitvāоставив; покинув
यानानिyānāniповозки; экипажи
यान-अर्हाःyāna-arhāḥдостойные езды; привыкшие к экипажам
ब्राह्मणंbrāhmaṇaṃбрахмана; мудреца
पर्यवारयन्paryavārayanокружили; обступили
वेपमानाvepamānāдрожащая; трепещущая
कृशाkṛśāистощённая; худая
दीनाdīnāжалкая; подавленная
सह देव्याsaha devyāвместе с царицей; с госпожой
सुमन्त्रियाsumantriyāи Сумитрой; с Сумитрой
कौसल्याkausalyāКаушалья; царица Каушалья
तत्रtatraтам; в том месте
जग्राहjagrāhaсхватила; взяла
कराभ्यांkarābhyāṃдвумя руками; обеими руками
चरणौcaraṇauстопы; ноги
मुनेःmuneḥмудреца; риши
असमृद्धेनasamṛddhenaнеисполнившимся; неудавшимся
कामेनkāmenaжеланием; стремлением
सर्व-लोकस्यsarva-lokasyaвсего мира; всех людей
गर्हिताgarhitāосуждаемая; порицаемая
कैकेयीkaikeyīКайкейи; царица Кайкейи
तस्यtasyaего; мудреца
जग्राहjagrāhaсхватила; взяла
चरणौcaraṇauстопы; ноги
स-व्यपत्रपाsa-vyapatrapāсо стыдом; смущённая
तंtaṃтого; его
प्रदक्षिणम्pradakṣiṇamобходом справа; почтительным обходом
आगम्यāgamyaобойдя; подойдя
भगवन्तंbhagavantaṃпочтенного; святого
महा-मुनिम्mahā-munimвеликого мудреца; махамуни
अदूरात्adūrātнедалеко; вблизи
भरतस्य एवbharatasya evaименно Бхараты; рядом с Бхаратой
तस्थौtasthauстояла; остановилась
दीन-मनाःdīna-manāḥс подавленным умом; удручённая
तदाtadāтогда; в то время
ततःtataḥзатем; после этого
पप्रच्छpapracchaспросил; расспросил
भरतंbharataṃБхарату; царевича Бхарату
भरद्वाजःbharadvājaḥБхарадваджа; мудрец Бхарадваджа
दृढ-व्रतःdṛḍha-vrataḥтвёрдый в обете; стойкий подвижник
विशेषंviśeṣaṃразличие; особенность
ज्ञातुम्jñātumузнать; понять
इच्छामिicchāmiжелаю; хочу
मातॄणांmātṝṇāṃматерей; о матерях
तवtavaтвоих; у тебя
राघवrāghavaо Рагхава; потомок Рагху
एवम् उक्तः तुevam uktaḥ tuтак спрошенный; когда было сказано
भरतःbharataḥБхарата; царевич Бхарата
भरद्वाजेनbharadvājenaБхарадваджей; мудрецом Бхарадваджей
धार्मिकःdhārmikaḥправедный; дхармичный
उवाचuvācaсказал; произнёс
प्राञ्जलिः भूत्वाprāñjaliḥ bhūtvāсложив ладони; став с анджали
वाक्यंvākyaṃслово; речь
वचन-कोविदःvacana-kovidaḥискусный в речи; знающий слово
याम् इमांyām imāṃэту которую; ту, которую
भगवन्bhagavanо почтенный; о святой
दीनांdīnāṃподавленную; жалкую
शोक-अनशन-कर्शिताम्śoka-anaśana-karśitāmистощённую горем и постом; измученную скорбью и голоданием
पितुः हिpituḥ hiведь отца; моего отца
महिषींmahiṣīṃглавную царицу; старшую супругу
देवींdevīṃгоспожу; царицу
देवताम् इवdevatām ivaсловно богиню; как божество
पश्यसिpaśyasiвы видите; созерцаете
एषाeṣāэто; она
तंtaṃтого; его
पुरुष-व्याघ्रंpuruṣa-vyāghraṃтигра среди людей; лучшего из людей
सिंह-विक्रान्त-गामिनम्siṃha-vikrānta-gāminamидущего львиной поступью; с походкой льва
कौसल्याkausalyāКаушалья; царица Каушалья
सुषुवेsuṣuveродила; произвела на свет
रामंrāmaṃРаму; царевича Раму
धातारम्dhātāramсоздателя; поддержателя
अदितिः यथाaditiḥ yathāкак Адити; подобно Адити
अस्याःasyāḥеё; этой
वाम-भुजंvāma-bhujaṃлевую руку; левое плечо
श्लिष्टाśliṣṭāобнявшая; прижавшаяся
या एषाyā eṣāта, которая; вот эта
तिष्ठतिtiṣṭhatiстоит; пребывает
दुर्मनाःdurmanāḥскорбная; с омрачённым умом
कर्णिकारस्यkarṇikārasyaкарникара; дерева карникара
शाखा इवśākhā ivaсловно ветвь; как ветка
शीर्ण-पुष्पाśīrṇa-puṣpāс осыпавшимися цветами; лишённая цветов
वन-अन्तरेvana-antareв лесной чаще; среди леса
एतस्याःetasyāḥэтой; её
तौ सुतौtau sutauте два сына; оба сына
देव्याःdevyāḥцарицы; госпожи
कुमारौkumārauцаревичи; юноши
देव-वर्णिनौdeva-varṇinauподобные богам видом; божественного облика
उभौubhauоба; двое
लक्ष्मण-शत्रुघ्नौlakṣmaṇa-śatrughnauЛакшмана и Шатругхна; оба брата
वीरौvīrauгерои; доблестные
सत्य-पराक्रमौsatya-parākramauистинные в доблести; с непреложной мощью
यस्याः कृतेyasyāḥ kṛteиз-за которой; ради которой
नर-व्याघ्रौnara-vyāghrauдва тигра среди людей; два лучших мужа
जीव-नाशम्jīva-nāśamк утрате жизни; к гибели
इतःitaḥотсюда; из-за этого
गतौgatauпришли; дошли
राजाrājāцарь; государь
पुत्र-विहीनः चputra-vihīnaḥ caи лишённый сыновей; без сыновей
स्वर्गंsvargaṃна небо; в рай
दशरथःdaśarathaḥДашаратха; царь Дашаратха
गतःgataḥушёл; отправился
ऐश्वर्य-कामांaiśvarya-kāmāṃжелающую власти; алчущую господства
कैकेयीम्kaikeyīmКайкейи; царицу Кайкейи
अनार्याम्anāryāmнеблагородную; недостойную
आर्य-रूपिणीम्ārya-rūpiṇīmимеющую вид благородной; кажущуюся достойной
मम एतांmama etāṃэту мою; вот эту мою
मातरंmātaraṃмать; родительницу
विद्धिviddhiзнайте; узнайте
नृशंसांnṛśaṃsāṃжестокую; безжалостную
पाप-निश्चयाम्pāpa-niścayāmрешившуюся на грех; с дурным намерением
यतः-मूलं हिyataḥ-mūlaṃ hiведь корнем которой; от которой как от корня
पश्यामिpaśyāmiя вижу; считаю
व्यसनंvyasanaṃбеду; несчастье
महत्mahatвеликое; огромное
आत्मनःātmanaḥсвоё; для себя
इति उक्त्वाiti uktvāсказав так; произнеся это
नर-शार्दूलःnara-śārdūlaḥтигр среди людей; лучший из мужей
बाष्प-गद्गदयाbāṣpa-gadgadayāпрерывающейся от слёз; сдавленной плачем
गिराgirāречью; голосом
सःsaḥон; тот
निशश्वासniśaśvāsaвздохнул; тяжело дышал
ताम्र-अक्षःtāmra-akṣaḥкрасноглазый; с медными глазами
क्रुद्धःkruddhaḥразгневанный; возмущённый
नागः इवnāgaḥ ivaкак змей; словно слон-змей
असकृत्asakṛtмногократно; снова и снова
भरद्वाजःbharadvājaḥБхарадваджа; мудрец Бхарадваджа
महर्षिःmaharṣiḥмахариши; великий риши
तंtaṃему; тому
ब्रुवन्तंbruvantaṃговорящему; произносящему
भरतंbharataṃБхарате; царевичу Бхарате
तदाtadāтогда; в то время
प्रत्युवाचpratyuvācaответил; сказал в ответ
महा-बुद्धिःmahā-buddhiḥвеликомудрый; обладающий великим разумом
इदं वचनम्idaṃ vacanamэто слово; такую речь
अर्थ-वत्artha-vatисполненную смысла; значительную
naне; нет
दोषेणdoṣeṇaс виной; как виновную
अवगन्तव्याavagantavyāдолжна быть понята; следует считать
कैकेयीkaikeyīКайкейи; царица Кайкейи
भरतbharataо Бхарата; Бхарата
त्वयाtvayāтобой; для тебя
राम-प्रव्राजनंrāma-pravrājanaṃизгнание Рамы; уход Рамы в лес
हिhiведь; поистине
एतत्etatэто; это дело
सुख-उदर्कंsukha-udarkaṃс благим плодом; ведущее к счастью
भविष्यतिbhaviṣyatiбудет; станет
Translation

Услышав о выступлении, жёны великого царя, достойные ездить в экипажах, оставили повозки и окружили брахмана. Дрожащая, истощённая и подавленная Каушалья вместе с царицей Сумитрой взяла обеими руками стопы мудреца. Кайкейи, осуждаемая всем миром из-за неисполненного желания, со стыдом также взяла его стопы, затем обошла великого святого справа и стала недалеко от Бхараты с подавленным умом. Тогда Бхарадваджа, твёрдый в обете, спросил Бхарату: «О Рагхава, я хочу узнать, кто из твоих матерей кто». Праведный Бхарата сложил ладони и сказал: «О почтенный, эту подавленную госпожу, истощённую горем и постом, которую вы видите словно богиню, знайте как главную царицу моего отца. Это Каушалья, которая родила Раму, тигра среди людей, идущего львиной поступью, как Адити родила поддержателя мира. Та, что скорбно стоит, обняв её левую руку, словно ветвь карникара с осыпавшимися цветами в лесной чаще, — это Сумитра. Её два сына, Лакшмана и Шатругхна, царевичи божественного облика, оба герои истинной доблести. А эту мою мать, Кайкейи, желающую власти, неблагородную, хотя и имеющую вид благородной, жестокую и решившуюся на грех, знайте как ту, из-за которой два лучших мужа дошли до угрозы жизни, а царь Дашаратха, лишённый сыновей, ушёл на небо. В ней я вижу корень своей великой беды». Сказав это с голосом, прерывающимся от слёз, красноглазый Бхарата снова и снова тяжело вздыхал, как разгневанный змей. Тогда великомудрый махариши Бхарадваджа ответил ему многозначительно: «О Бхарата, не следует считать Кайкейи виновной. Это изгнание Рамы приведёт к благому плоду».

Version

4c9420203e91 · published Jun 22, 2026, 12:00:00 AM UTC

Available inRU

Page between verses with