Ramayana
Бхарата видит Раму в лесу2.93.24-35
714 / 2464
Ramayana · 2.93.24-35
Devanāgarī

निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् । उटजे रामम् आसीनां जटामण्डलधारिणम् ॥
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससं । ददर्श रामम् आसीनम् अभितः पावकोपमम् ॥
सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् । पृथिव्याः सगरान्ताया भर्तारं धर्मचारिणम् ॥
उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणम् इव शाश्वतम् । स्थण्डिले दर्भसस्म्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥
तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् दुःखमोहपरिप्लुतः । अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकयीसुतः ॥
दृष्ट्वा च विललापार्तो बाष्पसंदिग्धया गिरा । अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद् वचनम् अब्रवीत् ॥
यः संसदि प्रकृतिभिर् भवेद् युक्त उपासितुम् । वन्यैर् मृगैर् उपासीनः सो ऽयम् आस्ते ममाग्रजः ॥
वासोभिर् बहुसाहस्रैर् यो महात्मा पुरोचितः । मृगाजिने सो ऽयम् इह प्रवस्ते धर्मम् आचरन् ॥
अधारयद् यो विविधाश् चित्राः सुमनसस् तदा । सो ऽयं जटाभारम् इमं सहते राघवः कथम् ॥
यस्य यज्ञैर् यथादिष्टैर् युक्तो धर्मस्य संचयः । शरीर क्लेशसंभूतं स धर्मं परिमार्गते ॥
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गम् उपसेवितम् । मलेन तस्याङ्गम् इदं कथम् आर्यस्य सेव्यते ॥
मन्निमित्तम् इदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः । धिग् जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥

Transliteration (IAST)

nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum | uṭaje rāmam āsīnāṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam ||
taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasaṃ | dadarśa rāmam āsīnam abhitaḥ pāvakopamam ||
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam | pṛthivyāḥ sagarāntāyā bhartāraṃ dharmacāriṇam ||
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇam iva śāśvatam | sthaṇḍile darbhasasmtīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca ||
taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duḥkhamohapariplutaḥ | abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikayīsutaḥ ||
dṛṣṭvā ca vilalāpārto bāṣpasaṃdigdhayā girā | aśaknuvan dhārayituṃ dhairyād vacanam abravīt ||
yaḥ saṃsadi prakṛtibhir bhaved yukta upāsitum | vanyair mṛgair upāsīnaḥ so 'yam āste mamāgrajaḥ ||
vāsobhir bahusāhasrair yo mahātmā purocitaḥ | mṛgājine so 'yam iha pravaste dharmam ācaran ||
adhārayad yo vividhāś citrāḥ sumanasas tadā | so 'yaṃ jaṭābhāram imaṃ sahate rāghavaḥ katham ||
yasya yajñair yathādiṣṭair yukto dharmasya saṃcayaḥ | śarīra kleśasaṃbhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate ||
candanena mahārheṇa yasyāṅgam upasevitam | malena tasyāṅgam idaṃ katham āryasya sevyate ||
mannimittam idaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ | dhig jīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
निरीक्ष्यnirīkṣyaосмотрев; глядя
सःsaḥон; Бхарата
मुहूर्तं तुmuhūrtaṃ tuнекоторое время; мгновение же
ददर्शdadarśaувидел; заметил
भरतःbharataḥБхарата; царевич Бхарата
गुरुम्gurumстаршего; почтенного
उटजेuṭajeв хижине; в шалаше
रामम्rāmamРаму; царевича Раму
आसीनंāsīnaṃсидящего; пребывающего
जटा-मण्डल-धारिणम्jaṭā-maṇḍala-dhāriṇamносящего круг джат; с венцом спутанных волос
तं तुtaṃ tuего же; того
कृष्ण-अजिन-धरंkṛṣṇa-ajina-dharaṃносящего чёрную оленью шкуру; в чёрной шкуре
चीर-वल्कल-वाससंcīra-valkala-vāsasaṃодетого в луб и кору; в одежде из коры
ददर्शdadarśaувидел; созерцал
रामम्rāmamРаму; царевича Раму
आसीनम्āsīnamсидящего; пребывающего
अभितःabhitaḥсо всех сторон; вокруг
पावक-उपमम्pāvaka-upamamподобного огню; как пламя
सिंह-स्कन्धंsiṃha-skandhaṃс плечами льва; львиноплечего
महा-बाहुंmahā-bāhuṃмогучерукого; с великими руками
पुण्डरीक-निभ-ईक्षणम्puṇḍarīka-nibha-īkṣaṇamс глазами, подобными лотосам; лотосоокого
पृथिव्याःpṛthivyāḥземли; мира
सगर-अन्तायाःsagara-antāyāḥдо океана простирающейся; ограниченной океаном
भर्तारंbhartāraṃвладыку; держателя
धर्म-चारिणम्dharma-cāriṇamидущего путём дхармы; праведно живущего
उपविष्टंupaviṣṭaṃсидящего; усевшегося
महा-बाहुंmahā-bāhuṃмогучерукого; сильнорукого
ब्रह्माणम् इवbrahmāṇam ivaсловно Брахму; как творца
शाश्वतम्śāśvatamвечного; неизменного
स्थण्डिलेsthaṇḍileна голой земле; на площадке
दर्भ-संस्तीर्णेdarbha-saṃstīrṇeустланной дарбхой; покрытой травой дарбха
सीतयाsītayāс Ситой; рядом с Ситой
लक्ष्मणेन चlakṣmaṇena caи Лакшманой; с Лакшманой также
तं दृष्ट्वाtaṃ dṛṣṭvāувидев его; созерцая его
भरतःbharataḥБхарата; царевич Бхарата
श्रीमान्śrīmānславный; сияющий
दुःख-मोह-परिप्लुतःduḥkha-moha-pariplutaḥзатопленный горем и смятением; охваченный скорбью
अभ्यधावतabhyadhāvataпобежал; устремился
धर्म-आत्माdharma-ātmāправедный душой; дхармичный
भरतःbharataḥБхарата; царевич Бхарата
कैकयी-सुतःkaikayī-sutaḥсын Кайкейи; Кайкейин сын
दृष्ट्वा चdṛṣṭvā caи увидев; созерцая
विललापvilalāpaзаплакал; стал причитать
आर्तःārtaḥизмученный; страдающий
बाष्प-संदिग्धयाbāṣpa-saṃdigdhayāзатруднённой слезами; захлёбывающейся плачем
गिराgirāречью; голосом
अशक्नुवन्aśaknuvanне будучи способен; не сумев
धारयितुंdhārayituṃудержать; сдержать
धैर्यात्dhairyātстойкостью; мужеством
वचनम्vacanamслово; речь
अब्रवीत्abravītсказал; произнёс
यःyaḥкоторый; тот, кто
संसदिsaṃsadiв собрании; в совете
प्रकृतिभिःprakṛtibhiḥподданными; советниками
भवेत्bhavetдолжен быть; был бы
युक्तःyuktaḥподходящий; достойный
उपासितुम्upāsitumдля почитания; для служения
वन्यैःvanyaiḥлесными; дикими
मृगैःmṛgaiḥзверями; животными
उपासीनःupāsīnaḥокружённый; почитаемый
सः अयम्saḥ ayamэтот самый; он же
आस्तेāsteсидит; пребывает
ममmamaмой; у меня
अग्रजःagrajaḥстарший брат; рождённый прежде
वासोभिःvāsobhiḥодеждами; тканями
बहु-साहस्रैःbahu-sāhasraiḥмногими тысячами; тысячекратными
यःyaḥкоторый; тот, кто
महात्माmahātmāвеликодушный; великий душой
पुर-उचितःpura-ucitaḥпривычный к городу; достойный дворца
मृग-अजिनेmṛga-ajineв оленьей шкуре; на шкуре зверя
सः अयम्saḥ ayamэтот самый; он же
इहihaздесь; в этом месте
प्रवस्तेpravasteносит; облекается
धर्मम्dharmamдхарму; долг
आचरन्ācaranисполняя; практикуя
अधारयत्adhārayatносил; держал
यःyaḥкоторый; тот, кто
विविधाःvividhāḥразные; многообразные
चित्राःcitrāḥпёстрые; прекрасные
सुमनसःsumanasaḥцветы; благие венки
तदाtadāтогда; прежде
सः अयम्saḥ ayamэтот самый; он же
जटा-भारम्jaṭā-bhāramтяжесть джат; массу спутанных волос
इमंimaṃэту; вот эту
सहतेsahateтерпит; носит
राघवःrāghavaḥРагхава; Рама
कथम्kathamкак; каким образом
यस्यyasyaчей; у которого
यज्ञैःyajñaiḥжертвоприношениями; обрядами
यथा-आदिष्टैःyathā-ādiṣṭaiḥкак предписано; по правилу
युक्तःyuktaḥсоединённый; связанный
धर्मस्यdharmasyaдхармы; праведности
संचयःsaṃcayaḥнакопление; собрание
शरीर-क्लेश-संभूतंśarīra-kleśa-saṃbhūtaṃрожденную телесным страданием; возникшую из мучения тела
सःsaḥон; этот
धर्मंdharmaṃдхарму; праведность
परिमार्गतेparimārgateищет; следует
चन्दनेनcandanenaсандалом; сандаловой пастой
महा-अर्हेणmahā-arheṇaочень дорогим; драгоценным
यस्यyasyaчьё; у которого
अङ्गम्aṅgamтело; члены
उपसेवितम्upasevitamбыло умащено; обслуживалось
मलेनmalenaгрязью; пылью
तस्यtasyaего; того
अङ्गम्aṅgamтело; члены
इदंidaṃэто; вот это
कथम्kathamкак; каким образом
आर्यस्यāryasyaблагородного; старшего
सेव्यतेsevyateпокрывается; служится
मत्-निमित्तम्mat-nimittamиз-за меня; по моей причине
इदंidaṃэто; вот это
दुःखंduḥkhaṃстрадание; горе
प्राप्तःprāptaḥполучил; достиг
रामःrāmaḥРама; царевич Рама
सुख-उचितःsukha-ucitaḥпривыкший к счастью; достойный удобства
धिक्dhikпроклятие; позор
जीवितंjīvitaṃжизни; жизнь
नृशंसस्यnṛśaṃsasyaжестокого; безжалостного
ममmamaмоей; меня
लोक-विगर्हितम्loka-vigarhitamпорицаемую миром; осуждённую людьми
Translation

Осмотревшись, Бхарата через мгновение увидел в хижине своего старшего брата Раму, сидящего с венцом спутанных волос. Он увидел Раму, сидящего в чёрной оленьей шкуре, в одежде из луба и коры, подобного огню со всех сторон: львиноплечего, могучерукого, лотосоокого, владыку земли до океана, идущего путём дхармы. Могучерукий Рама сидел на голой земле, устланной дарбхой, рядом с Ситой и Лакшманой, словно вечный Брахма. Увидев его, славный праведный Бхарата, сын Кайкейи, охваченный горем и смятением, устремился к нему. Измученный, он стал причитать голосом, захлёбывающимся слезами, и, не в силах сдержаться мужеством, сказал: «Тот, кого в собрании должны были почитать подданные, теперь сидит здесь, окружённый лесными зверями, — мой старший брат. Тот великодушный, достойный дворца и тысяч одежд, здесь носит оленью шкуру, исполняя дхарму. Тот Рагхава, который прежде носил разные прекрасные цветы, как теперь терпит эту тяжесть джат? Тот, чья дхарма должна была накапливаться предписанными жертвоприношениями, теперь ищет дхарму, рожденную телесным страданием. Тело благородного, которое было умащено драгоценным сандалом, как теперь покрывается грязью? Из-за меня Рама, достойный счастья, получил это страдание. Позор жизни такого жестокого человека, как я, порицаемой всем миром!»

Version

dad5309e4544 · published Jun 22, 2026, 12:00:00 AM UTC

Available inRU

Page between verses with