तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर् मरणसंहिताम् । राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः ॥
वाग्वज्रं भरतेनोक्तम् अमनोज्ञं परंतपः । प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः । वने परशुना कृत्तस् तथा भुवि पपात ह ॥
तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् । कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तम् इव कुञ्जरम् ॥
भ्रातरस् ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् । रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै ॥
स तु संज्ञां पुनर् लब्ध्वा नेत्राभ्याम् आस्रम् उत्सृजन् । उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहुभाषितुम् ॥
किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मना । यो मृतो मम शोकेन न मया चापि संस्कृतः ॥
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयानघ । शत्रुघेण च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥
निष्प्रधानाम् अनेकाग्रं नरेन्द्रेण विनाकृताम् । निवृत्तवनवासो ऽपि नायोध्यां गन्तुम् उत्सहे ॥
समाप्तवनवासं माम् अयोध्यायां परंतप । को नु शासिष्यति पुनस् ताते लोकान्तरं गते ॥
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्य् आह सान्त्वयन् । वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्य् अहम् ॥
tāṃ śrutvā karuṇāṃ vācaṃ pitur maraṇasaṃhitām | rāghavo bharatenoktāṃ babhūva gatacetanaḥ ||
vāgvajraṃ bharatenoktam amanojñaṃ paraṃtapaḥ | pragṛhya bāhū rāmo vai puṣpitāgro yathā drumaḥ | vane paraśunā kṛttas tathā bhuvi papāta ha ||
tathā hi patitaṃ rāmaṃ jagatyāṃ jagatīpatim | kūlaghātapariśrāntaṃ prasuptam iva kuñjaram ||
bhrātaras te maheṣvāsaṃ sarvataḥ śokakarśitam | rudantaḥ saha vaidehyā siṣicuḥ salilena vai ||
sa tu saṃjñāṃ punar labdhvā netrābhyām āsram utsṛjan | upākrāmata kākutsthaḥ kṛpaṇaṃ bahubhāṣitum ||
kiṃ nu tasya mayā kāryaṃ durjātena mahātmanā | yo mṛto mama śokena na mayā cāpi saṃskṛtaḥ ||
aho bharata siddhārtho yena rājā tvayānagha | śatrugheṇa ca sarveṣu pretakṛtyeṣu satkṛtaḥ ||
niṣpradhānām anekāgraṃ narendreṇa vinākṛtām | nivṛttavanavāso 'pi nāyodhyāṃ gantum utsahe ||
samāptavanavāsaṃ mām ayodhyāyāṃ paraṃtapa | ko nu śāsiṣyati punas tāte lokāntaraṃ gate ||
purā prekṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yāny āha sāntvayan | vākyāni tāni śroṣyāmi kutaḥ karṇasukhāny aham ||
Услышав от Бхараты эту жалобную речь о смерти отца, Рагхава лишился сознания. Слово Бхараты ударило как молния; Рама, сокрушитель врагов, вскинул руки и упал на землю, словно цветущее дерево в лесу, срубленное топором. Братья вместе с Вайдехи, рыдая, окропили водой великого лучника, поверженного на землю и истощённого горем, как могучего слона, который, разбив берег, лежит без сил. Придя в себя, Какутстха стал проливать слёзы и горестно говорить: «Что теперь может сделать такой недостойный сын, как я, для этого великодушного отца? Он умер от горя обо мне, а я даже не совершил над ним последних обрядов. О Бхарата, безгрешный, ты счастлив: ты и Шатругхна почтили царя во всех погребальных обрядах. Даже когда моё лесное изгнание закончится, я не найду сил вернуться в Айодхью, лишённую своего владыки, без главы и порядка. О сокрушитель врагов, кто теперь будет наставлять меня в Айодхье, когда отец ушёл в иной мир? Где я услышу те сладкие для слуха слова, которыми прежде отец утешал меня, видя моё доброе поведение?»
2ba2267257c6 · published Jun 22, 2026, 12:00:00 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Горе Рамы не разрушает его дхарму, но показывает глубину сыновней любви. Его первая боль — не потерянное царство, а невозможность лично послужить отцу в последний час.