Upanishads
Kauṣītaki UpaniṣadKauṣītaki 4.18
1776 / 5341
Upanishads · Kauṣītaki 4.18
Devanāgarī

तत उ ह बालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावन्नु बालाका3इ इत्येतावद्धीति होवाच बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुर्मृषा वै किल मा समवादयिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणीति । स होवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्पाणिः प्रतिचक्रामोपायानीति तं होवाचजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव स्याद्यत्क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयेत् । एहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवव्राज तौ ह सुप्तं पुरुषमीयतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयांचक्रे । बृहत्पाण्डरवासः सोमराजन्निति । स उ ह तूष्णीमेव शिश्ये । तत उ हैनं यष्ट्याविचिक्षेप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः । क्वैष एतद्वालोके पुरुषोऽशयिष्ट क्वैतदभूत्कुत एतदागा3दिति । तत उ ह बालाकिर्न विजज्ञौ

Transliteration (IAST)

tata u ha bālākistūṣṇīmāsa taṃ hovācājātaśatruretāvannu bālākā3i ityetāvaddhīti hovāca bālākistaṃ hovācājātaśatrurmṛṣā vai kila mā samavādayiṣṭhā brahma te bravāṇīti | sa hovāca yo vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vaitatkarma sa vai veditavya iti tata u ha bālākiḥ samitpāṇiḥ praticakrāmopāyānīti taṃ hovācajātaśatruḥ pratilomarūpameva syādyatkṣatriyo brāhmaṇamupanayet | ehi vyeva tvā jñapayiṣyāmīti taṃ ha pāṇāvabhipadya pravavrāja tau ha suptaṃ puruṣamīyatustaṃ hājātaśatrurāmantrayāṃcakre | bṛhatpāṇḍaravāsaḥ somarājanniti | sa u ha tūṣṇīmeva śiśye | tata u hainaṃ yaṣṭyāvicikṣepa sa tata eva samuttasthau taṃ hovācājātaśatruḥ | kvaiṣa etadvāloke puruṣo'śayiṣṭa kvaitadabhūtkuta etadāgā3diti | tata u ha bālākirna vijajñau

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
ततः उ ह बालाकिःtataḥ u ha bālākiḥthen Bālāki; at this Bālāki
तूष्णीम् आसtūṣṇīm āsafell silent; became mute
तम् ह उवाच अजातशत्रुःtam ha uvāca ajātaśatruḥAjātaśatru said to him; that Ajātaśatru replied
एतावत् नु बालाके इतिetāvat nu bālāke iti“is that all, Bālāki?”; “can this be everything?”
एतावत् हि इतिetāvat hi iti“that is all”; “just so much”
ह उवाच बालाकिःha uvāca bālākiḥsaid Bālāki; spoke Bālāki
तम् ह उवाच अजातशत्रुःtam ha uvāca ajātaśatruḥAjātaśatru said to him; that Ajātaśatru replied
मृषा वै किल मा समवादयिष्ठाःmṛṣā vai kila mā samavādayiṣṭhāḥ“in vain hast thou talked to me”; “for nothing hast thou discoursed with me”
ब्रह्म ते ब्रवाणि इतिbrahma te bravāṇi iti“‘let me tell thee of Brahman’”; “‘I shall declare the Highest to thee’”
सः ह उवाचsaḥ ha uvācahe said; that one spoke
यः वै बालाकyaḥ vai bālāka“he who, O Bālāki”; “the one, Bālāki, who”
एतेषाम् पुरुषाणाम् कर्ताeteṣām puruṣāṇām kartā“is the maker of these puruṣas”; “is the creator of these persons”
यस्य वा एतत् कर्मyasya vā etat karma“and whose work this is”; “whose creation this is”
सः वै वेदितव्यः इतिsaḥ vai veditavyaḥ iti“he it is who must be known”; “precisely he must be understood”
ततः उ ह बालाकिः समित्पाणिःtataḥ u ha bālākiḥ samitpāṇiḥthen Bālāki, firewood in hand; at this Bālāki, holding logs
प्रतिचक्राम उपायानि इतिpraticakrāma upāyāni itiapproached: “let me become a pupil”; drew near: “allow me to enter”
तम् ह उवाच अजातशत्रुःtam ha uvāca ajātaśatruḥAjātaśatru said to him; that Ajātaśatru replied
प्रतिलोमरूपम् एव स्यात्pratilomarūpam eva syāt“it would be against the grain”; “it would come out backwards”
यत् क्षत्रियः ब्राह्मणम् उपनयेत्yat kṣatriyaḥ brāhmaṇam upanayet“for a kṣatriya to initiate a brāhmaṇa”; “for a warrior to take a priest as pupil”
एहि वि एव त्वाehi vi eva tvā“come, I thee”; “let us go, I thee”
ज्ञपयिष्यामि इतिjñapayiṣyāmi iti“will nevertheless instruct”; “will make understand”
तम् ह पाणौ अभिपद्य प्रवव्राजtam ha pāṇau abhipadya pravavrājataking him by the hand, he went; seizing his hand, he set out
तौ ह सुप्तम् पुरुषम् ईयतुःtau ha suptam puruṣam īyatuḥand they came to a sleeping man; the two approached a man asleep
तम् ह अजातशत्रुः आमन्त्रयांचक्रेtam ha ajātaśatruḥ āmantrayāṃcakreAjātaśatru called out to him; Ajātaśatru hailed him
बृहत् पाण्डरवासः सोमराजन् इतिbṛhat pāṇḍaravāsaḥ somarājan iti“great one, white-robed, king Soma!”; “O great one, in white, sovereign Soma”
सः उ ह तूष्णीम् एवsaḥ u ha tūṣṇīm evabut he silently; and he without a word
शिश्येśiśyelay; reposed
ततः उ ह एनम्tataḥ u ha enamthen him; at this him
यष्ट्या विचिक्षेपyaṣṭyā vicikṣepahe prodded with a staff; he poked with a stick
सः ततः एव समुत्तस्थौsaḥ tataḥ eva samuttasthauand he rose at once; and he stood up straightway
तम् ह उवाच अजातशत्रुःtam ha uvāca ajātaśatruḥAjātaśatru said to him; that Ajātaśatru asked
क्व एषः एतत् वालोकेkva eṣaḥ etat vāloke“where then here”; “where is it here that”
पुरुषः अशयिष्टpuruṣaḥ aśayiṣṭa“did this man lie?”; “the man reposed?”
क्व एतत् अभूत्kva etat abhūt“where was he?”; “where was this?”
कुतः एतत् आगात् इतिkutaḥ etat āgāt iti“whence did he return?”; “whence did he come?”
ततः उ ह बालाकिःtataḥ u ha bālākiḥand this Bālāki; then Bālāki
न विजज्ञौna vijajñaudid not know; did not understand
Translation

Then Bālāki fell silent. Ajātaśatru said to him: “Is that all, Bālāki?” — “That is all,” said Bālāki. Ajātaśatru said to him: “In vain hast thou talked to me: ‘let me tell thee of Brahman.’ He who is the maker of these puruṣas, Bālāki, and whose work this is — he it is who must be known.” Then Bālāki, firewood in hand, approached: “Let me become a pupil.” Ajātaśatru said to him: “It would be against the grain for a kṣatriya to initiate a brāhmaṇa; come, I will nevertheless give thee knowledge.” And, taking him by the hand, he went. And they came to a sleeping man, and Ajātaśatru called out to him: “Great one, white-robed, king Soma!” But he lay silent. Then he prodded him with a staff, and he rose at once. Ajātaśatru said to him: “Where did this man lie? where was he? whence did he return?” And Bālāki did not know.

Version

abaefe954e83 · published Jul 29, 2026, 3:43:45 AM UTC

Available inRUEN

Page between verses with