Viṣṇu Purāṇa
The Four Āśramas3.9.1-7
543 / 1027
Viṣṇu Purāṇa · 3.9.1-7
Devanāgarī

बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः गुरुगेहे वसेद् भूप ब्रह्मचारी समाहितः ।
शौचाचारवता तत्र कार्यं शुश्रूषणं गुरोः व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश् च कृतबुद्धिना ।
उभे संध्ये रविं भूप तथैवाग्निं समाहितः उपतिष्ठेत् तथा कुर्याद् गुरोर् अप्य् अभिवादनम् ।
स्थिते तिष्ठेद् व्रजेद् याते नीचैर् आसीत चासति शिष्यो गुरौ नृपश्रेष्ठ प्रतिकूलं न संचरेत् ।
तेनैवोक्तः पठेद् वेदं नान्यचित्तः पुरः स्थितः अनुज्ञातश् च भिक्षान्नम् अश्नीयाद् गुरुणा ततः ।
अवगाहेद् अपः पूर्वम् आचार्येणावगाहिताः समिज्जलादिकं चास्य काल्यं काल्यम् उपानयेत् ।
गृहीतग्राह्यवेदश् च ततो ऽनुज्ञाम् अवाप्य वै गार्हस्थ्यम् आवसेत् प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः ।

Transliteration (IAST)

bālaḥ kṛtopanayano vedāharaṇatatparaḥ gurugehe vased bhūpa brahmacārī samāhitaḥ /
śaucācāravatā tatra kāryaṃ śuśrūṣaṇaṃ guroḥ vratāni caratā grāhyo vedaś ca kṛtabuddhinā /
ubhe saṃdhye raviṃ bhūpa tathaivāgniṃ samāhitaḥ upatiṣṭhet tathā kuryād guror apy abhivādanam /
sthite tiṣṭhed vrajed yāte nīcair āsīta cāsati śiṣyo gurau nṛpaśreṣṭha pratikūlaṃ na saṃcaret /
tenaivoktaḥ paṭhed vedaṃ nānyacittaḥ puraḥ sthitaḥ anujñātaś ca bhikṣānnam aśnīyād guruṇā tataḥ /
avagāhed apaḥ pūrvam ācāryeṇāvagāhitāḥ samijjalādikaṃ cāsya kālyaṃ kālyam upānayet /
gṛhītagrāhyavedaś ca tato 'nujñām avāpya vai gārhasthyam āvaset prājño niṣpannaguruniṣkṛtiḥ /

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
बालःbālaḥотрок
कृत-उपनयनःkṛta-upanayanaḥпрошедший посвящение
वेद-आहरण-तत्परःveda-āharaṇa-tatparaḥусердный в усвоении веды
गुरु-गेहेguru-geheв доме наставника
वसेत्vasetпусть живёт
भूपbhūpaо царь
ब्रह्मचारीbrahmacārīбрахмачарин
समाहितःsamāhitaḥсосредоточенный
शौच-आचारवताśauca-ācāravatāдержащимся чистоты и уклада
तत्रtatraтам
कार्यम्kāryamдолжно совершаться
शुश्रूषणम्śuśrūṣaṇamуслужение
गुरोःguroḥнаставнику
व्रतानिvratāniобеты
चरताcaratāисполняющим
ग्राह्यःgrāhyaḥда будет усвоена
वेदःvedaḥведа
caи
कृत-बुद्धिनाkṛta-buddhināутвердившим разумение
उभेubheв обе
संध्येsaṃdhyeсандхьи
रविम्ravimсолнцу
भूपbhūpaо царь
तथाtathāтакже
एवevaже
अग्निम्agnimогню
समाहितःsamāhitaḥсосредоточенный
उपतिष्ठेत्upatiṣṭhetпусть предстоит
तथाtathāтакже
कुर्यात्kuryātпусть совершает
गुरोःguroḥнаставнику
अपिapiже
अभिवादनम्abhivādanamприветствие
स्थितेsthiteкогда стоит
तिष्ठेत्tiṣṭhetпусть стоит
व्रजेत्vrajetпусть идёт
यातेyāteкогда идёт
नीचैःnīcaiḥниже
आसीतāsītaпусть сидит
caи
असतिasatiкогда сидит
शिष्यःśiṣyaḥученик
गुरौgurauпри наставнике
नृप-श्रेष्ठnṛpa-śreṣṭhaо лучший из царей
प्रतिकूलम्pratikūlamнаперекор
naне
संचरेत्saṃcaretпусть поступает
तेनtenaим
एवevaже
उक्तःuktaḥкогда велено
पठेत्paṭhetпусть читает
वेदम्vedamведу
naне
अन्य-चित्तःanya-cittaḥс отвлечённым умом
पुरःpuraḥперед ним
स्थितःsthitaḥстоящий
अनुज्ञातःanujñātaḥс дозволения
caи
भिक्षा-अन्नम्bhikṣā-annamпищу подаяния
अश्नीयात्aśnīyātпусть ест
गुरुणाguruṇāнаставником
ततःtataḥзатем
अवगाहेत्avagāhetпусть входит
अपःapaḥв воды
पूर्वम्pūrvamсперва
आचार्येणācāryeṇaнаставником
अवगाहिताःavagāhitāḥв которые вошёл
समित्-जल-आदिकम्samit-jala-ādikamдрова, воду и прочее
caи
अस्यasyaему
काल्यम्kālyamизо дня
काल्यम्kālyamв день
उपानयेत्upānayetпусть приносит
गृहीत-ग्राह्य-वेदःgṛhīta-grāhya-vedaḥусвоивший подлежащую усвоению веду
caи
ततःtataḥзатем
अनुज्ञाम्anujñāmдозволение
अवाप्यavāpyaполучив
वैvaiведь
गार्हस्थ्यम्gārhasthyamв домохозяйство
आवसेत्āvasetпусть вступит
प्राज्ञःprājñaḥразумный
निष्पन्न-गुरु-निष्कृतिःniṣpanna-guru-niṣkṛtiḥисполнивший долг перед наставником
Translation

Отрок, прошедший посвящение и усердный в усвоении веды, пусть живёт в доме наставника сосредоточенным брахмачарином, о царь.

Там, держась чистоты и уклада, должно совершаться услужение наставнику; и веда да будет усвоена исполняющим обеты и утвердившим разумение.

В обе сандхьи пусть сосредоточенно предстоит солнцу и огню и совершает приветствие наставнику.

Когда тот стоит — пусть стоит, когда идёт — идёт, когда сидит — пусть сидит ниже; ученик пусть не поступает наперекор наставнику, о лучший из царей.

Пусть читает веду, когда им велено, стоя перед ним и не отвлекаясь умом; и с дозволения наставника пусть ест пищу подаяния.

Пусть входит в воды, в которые сперва вошёл наставник, и изо дня в день приносит ему дрова, воду и прочее.

Усвоив подлежащую усвоению веду и получив дозволение, разумный, исполнивший долг перед наставником, пусть вступит в домохозяйство.

Version

5c17eb1ecf02 · published Aug 22, 2026, 4:06:40 AM UTC

Available inRU

Page between verses with