Viṣṇu Purāṇa
The Sleep on Śeṣa and the Dissolution of the Elements6.4.12-26
1002 / 1027
Viṣṇu Purāṇa · 6.4.12-26
Devanāgarī

अनावृष्ट्यग्निसंपर्कात् कृते संक्षालने मुने समस्तेष्व् एव लोकेषु पातालेष्व् अखिलेषु च ।
महदादेर् विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसंचरे ।
आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर् गन्धात्मकं गुणम् आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते ।
प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्य् उर्वी जलात्मिका आपस् तदा प्रवृद्धास् तु वेगवत्यो महास्वनाः ।
सर्वम् आपूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च सलिलेनैवोर्मिमता लोकांस् तांस् तान् समन्ततः ।
अपाम् अपि गुणो यस् तु ज्योतिषा पीयते तु सः नश्यन्त्य् आपस् ततस् ताश् च रसतन्मात्रसंक्षयात् ।
ततश् चापो हृतरसा ज्योतिषं प्राप्नुवन्ति वै अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते ।
स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज् जलं तथा सर्वम् आपूर्यते ऽर्चिभिस् तदा जगद् इदं शनैः ।
अर्चिर्भिः संवृते तस्मिंस् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा ज्योतिषो ऽपि परं रूपं वायुर् अत्ति प्रभाकरम् ।
प्रलीने च ततस् तस्मिन् वायुभूते ऽखिलात्मनि प्रणष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः ।
प्रशाम्यति तदा ज्योतिर् वायुर् दोधूयते महान् निरालोके तदा लोके वाय्ववस्थे च तेजसि ।
ततस् तु मूलम् आसाद्य वायुः संभवम् आत्मनः ऊर्ध्वं चाधश् च तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश ।
वायोर् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते ततः प्रशाम्यति ततो वायुः खं तु तिष्ठत्य् अनावृतम् ।
अरूपम् अरसस्पर्शम् अगन्धं न च मूर्तिमत् सर्वम् आपूरयच् चैव सुमहत् तत् प्रकाशते ।
परिमण्डलं तत् सुषिरम् आकाशं शब्दलक्षणम् शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ।

Transliteration (IAST)

anāvṛṣṭyagnisaṃparkāt kṛte saṃkṣālane mune samasteṣv eva lokeṣu pātāleṣv akhileṣu ca /
mahadāder vikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye kṛṣṇecchākārite tasmin pravṛtte pratisaṃcare /
āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmer gandhātmakaṃ guṇam āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate /
praṇaṣṭe gandhatanmātre bhavaty urvī jalātmikā āpas tadā pravṛddhās tu vegavatyo mahāsvanāḥ /
sarvam āpūrayantīdaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca salilenaivormimatā lokāṃs tāṃs tān samantataḥ /
apām api guṇo yas tu jyotiṣā pīyate tu saḥ naśyanty āpas tatas tāś ca rasatanmātrasaṃkṣayāt /
tataś cāpo hṛtarasā jyotiṣaṃ prāpnuvanti vai agnyavasthe tu salile tejasā sarvato vṛte /
sa cāgniḥ sarvato vyāpya ādatte taj jalaṃ tathā sarvam āpūryate 'rcibhis tadā jagad idaṃ śanaiḥ /
arcirbhiḥ saṃvṛte tasmiṃs tiryag ūrdhvam adhas tathā jyotiṣo 'pi paraṃ rūpaṃ vāyur atti prabhākaram /
pralīne ca tatas tasmin vāyubhūte 'khilātmani praṇaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ /
praśāmyati tadā jyotir vāyur dodhūyate mahān nirāloke tadā loke vāyvavasthe ca tejasi /
tatas tu mūlam āsādya vāyuḥ saṃbhavam ātmanaḥ ūrdhvaṃ cādhaś ca tiryak ca dodhavīti diśo daśa /
vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate tataḥ praśāmyati tato vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhaty anāvṛtam /
arūpam arasasparśam agandhaṃ na ca mūrtimat sarvam āpūrayac caiva sumahat tat prakāśate /
parimaṇḍalaṃ tat suṣiram ākāśaṃ śabdalakṣaṇam śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati /

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अनावृष्टि-अग्नि-संपर्कात्anāvṛṣṭi-agni-saṃparkātот соприкосновения с засухою и огнём
कृतेkṛteкогда совершено
संक्षालनेsaṃkṣālaneомовение
मुनेmuneо отшельник
समस्तेषुsamasteṣuво всех
एवevaже
लोकेषुlokeṣuмирах
पातालेषुpātāleṣuв паталах
अखिलेषुakhileṣuвсех
caи
महत्-आदेःmahat-ādeḥначиная с махата
विकारस्यvikārasyaвидоизменения
विशेष-अन्तस्यviśeṣa-antasyaкончающегося особенным
संक्षयेsaṃkṣayeпри гибели
कृष्ण-इच्छा-कारितेkṛṣṇa-icchā-kāriteтворимом волею Кришны
तस्मिन्tasminтом
प्रवृत्तेpravṛtteкогда начато
प्रतिसंचरेpratisaṃcareрастворении
आपःāpaḥводы
ग्रसन्तिgrasantiпоглощают
वैvaiведь
पूर्वम्pūrvamсперва
भूमेःbhūmeḥземли
गन्ध-आत्मकम्gandha-ātmakamсостоящее из запаха
गुणम्guṇamкачество
आत्त-गन्धाātta-gandhāс отнятым запахом
ततःtataḥзатем
भूमिःbhūmiḥземля
प्रलयत्वायpralayatvāyaк растворению
कल्पतेkalpateстановится годна
प्रणष्टेpraṇaṣṭeкогда погибла
गन्ध-तन्मात्रेgandha-tanmātreтанматра запаха
भवतिbhavatiстановится
उर्वीurvīземля
जल-आत्मिकाjala-ātmikāсостоящею из воды
आपःāpaḥводы
तदाtadāтогда
प्रवृद्धाःpravṛddhāḥвозросшие
तुtuже
वेग-वत्यःvega-vatyaḥстремительные
महा-स्वनाःmahā-svanāḥгромкошумные
सर्वम्sarvamвсё
आपूरयन्तिāpūrayantiнаполняют
इदम्idamэто
तिष्ठन्तिtiṣṭhantiстоят
विचरन्तिvicarantiдвижутся
caи
सलिलेनsalilenaводою
एवevaже
ऊर्मि-मताūrmi-matāволнующеюся
लोकान्lokānмиры
तान्tānте
तान्tānи эти
समन्ततःsamantataḥповсюду
अपाम्apāmвод
अपिapiже
गुणःguṇaḥкачество
यःyaḥкоторое
तुtuже
ज्योतिषाjyotiṣāсветом
पीयतेpīyateвыпивается
तुtuже
सःsaḥоно
नश्यन्तिnaśyantiгибнут
आपःāpaḥводы
ततःtataḥзатем
ताःtāḥте
caи
रस-तन्मात्र-संक्षयात्rasa-tanmātra-saṃkṣayātот гибели танматры вкуса
ततःtataḥзатем
caи
आपःāpaḥводы
हृत-रसाःhṛta-rasāḥс отнятым вкусом
ज्योतिषम्jyotiṣamсвета
प्राप्नुवन्तिprāpnuvantiдостигают
वैvaiведь
अग्नि-अवस्थेagni-avastheв состоянии огня
तुtuже
सलिलेsalileкогда вода
तेजसाtejasāжаром
सर्वतःsarvataḥповсюду
वृतेvṛteохвачена
सःsaḥтот
caи
अग्निःagniḥогонь
सर्वतःsarvataḥповсюду
व्याप्यvyāpyaраспространившись
आदत्तेādatteзабирает
तत्tatту
जलम्jalamводу
तथाtathāтак
सर्वम्sarvamвесь
आपूर्यतेāpūryateнаполняется
अर्चिभिःarcibhiḥязыками пламени
तदाtadāтогда
जगत्jagatмир
इदम्idamэтот
शनैःśanaiḥпостепенно
अर्चिर्भिःarcirbhiḥязыками пламени
संवृतेsaṃvṛteкогда охвачен
तस्मिन्tasminон
तिर्यक्tiryakвкось
ऊर्ध्वम्ūrdhvamвверх
अधःadhaḥвниз
तथाtathāтакже
ज्योतिषःjyotiṣaḥсвета
अपिapiже
परम्paramвысший
रूपम्rūpamоблик
वायुःvāyuḥветер
अत्तिattiпоедает
प्रभाकरम्prabhākaramсветоносный
प्रलीनेpralīneкогда растворился
caи
ततःtataḥзатем
तस्मिन्tasminон
वायु-भूतेvāyu-bhūteв ставшем ветром
अखिल-आत्मनिakhila-ātmaniдуше всего
प्रणष्टेpraṇaṣṭeкогда погибла
रूप-तन्मात्रेrūpa-tanmātreтанматра облика
हृत-रूपःhṛta-rūpaḥс отнятым обликом
विभावसुःvibhāvasuḥогонь
प्रशाम्यतिpraśāmyatiугасает
तदाtadāтогда
ज्योतिःjyotiḥсвет
वायुःvāyuḥветер
दोधूयतेdodhūyateбушует
महान्mahānвеликий
निरालोकेnirālokeкогда без света
तदाtadāтогда
लोकेlokeмир
वायु-अवस्थेvāyu-avastheв состоянии ветра
caи
तेजसिtejasiкогда жар
ततःtataḥзатем
तुtuже
मूलम्mūlamкорня
आसाद्यāsādyaдостигнув
वायुःvāyuḥветер
संभवम्saṃbhavamисточника
आत्मनःātmanaḥсвоего
ऊर्ध्वम्ūrdhvamвверх
caи
अधःadhaḥвниз
caи
तिर्यक्tiryakвкось
caи
दोधवीतिdodhavītiсотрясает
दिशःdiśaḥстороны света
दशdaśaдесять
वायोःvāyoḥветра
अपिapiже
गुणम्guṇamкачество
स्पर्शम्sparśamосязание
आकाशम्ākāśamпространство
ग्रसतेgrasateпоглощает
ततःtataḥзатем
प्रशाम्यतिpraśāmyatiутихает
ततःtataḥзатем
वायुःvāyuḥветер
खम्khamпространство
तुtuже
तिष्ठतिtiṣṭhatiстоит
अनावृतम्anāvṛtamничем не покрытое
अरूपम्arūpamбез облика
अरस-स्पर्शम्arasa-sparśamбез вкуса и осязания
अगन्धम्agandhamбез запаха
naне
caи
मूर्ति-मत्mūrti-matтелесное
सर्वम्sarvamвсё
आपूरयत्āpūrayatнаполняющее
caи
एवevaже
सु-महत्su-mahatвесьма великое
तत्tatто
प्रकाशतेprakāśateявляет себя
परिमण्डलम्parimaṇḍalamокруглое
तत्tatто
सुषिरम्suṣiramполое
आकाशम्ākāśamпространство
शब्द-लक्षणम्śabda-lakṣaṇamс признаком звука
शब्द-मात्रम्śabda-mātramодно лишь звуковое
तत्tatто
आकाशम्ākāśamпространство
सर्वम्sarvamвсё
आवृत्यāvṛtyaпокрыв
तिष्ठतिtiṣṭhatiстоит
Translation

«Когда совершено омовение от соприкосновения с засухою и огнём, о отшельник, во всех мирах и во всех паталах, —

при гибели видоизменения, начиная с махата и кончая особенным, когда начато то растворение, творимое волею Кришны, —

воды сперва поглощают качество земли, состоящее из запаха; и земля с отнятым запахом становится годна к растворению.

Когда погибла танматра запаха, земля становится состоящею из воды; и воды тогда, возросшие, стремительные, громкошумные,

наполняют всё это, стоят и движутся; волнующеюся водою покрыты повсюду те и эти миры.

А качество вод выпивается светом; и затем гибнут те воды от гибели танматры вкуса.

Затем воды с отнятым вкусом достигают света; и когда вода в состоянии огня, жаром повсюду охвачена, —

тот огонь, распространившись повсюду, забирает ту воду; и весь этот мир постепенно наполняется языками пламени.

Когда он охвачен языками пламени вкось, вверх и вниз, — высший облик света, светоносный, поедает ветер.

И когда он растворился в ставшем ветром, душе всего, и погибла танматра облика, — огонь с отнятым обликом,

свет тогда угасает, а великий ветер бушует; и когда мир без света и жар в состоянии ветра, —

затем ветер, достигнув корня, источника своего, сотрясает вверх, вниз и вкось десять сторон света.

А качество ветра, осязание, поглощает пространство; затем ветер утихает, и пространство стоит, ничем не покрытое, —

без облика, без вкуса и осязания, без запаха, не телесное, всё наполняющее; весьма великое, оно являет себя.

Округлое, полое, с признаком звука; и одно лишь звуковое, то пространство стоит, покрыв всё.»

Version

1fcce2831762 · published Aug 22, 2026, 10:07:52 AM UTC

Available inRU

Page between verses with