Mahābhārata
Saṃbhava-parva (gāndharva-vivāha) (The Marriage by the Gāndharva Rite)1.67.1–14
413 / 15823
Mahābhārata · 1.67.1–14
Devanāgarī

दुःषन्त उवाच
सुव्यक्तं राजपुत्री त्वं यथा कल्याणि भाषसे ॥
भार्या मे भव सुश्रोणि ब्रूहि किं करवाणि ते ॥
सुवर्णमाला वासांसि कुण्डले परिहाटके ॥
नानापत्तनजे शुभ्रे मणिरत्ने च शोभने ॥
आहरामि तवाद्याहं निष्कादीन्य् अजिनानि च ॥
सर्वं राज्यं तवाद्यास्तु भार्या मे भव शोभने ॥
गान्धर्वेण च मां भीरु विवाहेनैहि सुन्दरि ॥
विवाहानां हि रम्भोरु गान्धर्वः श्रेष्ठ उच्यते ॥
शकुन्तलोवाच
फलाहारो गतो राजन् पिता मे इत आश्रमात् ॥
तं मुहूर्तं प्रतीक्षस्व स मां तुभ्यं प्रदास्यति ॥
दुःषन्त उवाच
इच्छामि त्वां वरारोहे भजमानाम् अनिन्दिते ॥
त्वदर्थं मां स्थितं विद्धि त्वद्गतं हि मनो मम ॥
आत्मनो बन्धुर् आत्मैव गतिर् आत्मैव चात्मनः ॥
आत्मनैवात्मनो दानं कर्तुम् अर्हसि धर्मतः ॥
अष्टाव् एव समासेन विवाहा धर्मतः स्मृताः ॥
ब्राह्मो दैवस् तथैवार्षः प्राजापत्यस् तथासुरः ॥
गान्धर्वो राक्षसश् चैव पैशाचश् चाष्टमः स्मृतः ॥
तेषां धर्मान् यथापूर्वं मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् ॥
प्रशस्तांश् चतुरः पूर्वान् ब्राह्मणस्योपधारय ॥
षड् आनुपूर्व्या क्षत्रस्य विद्धि धर्म्यान् अनिन्दिते ॥
राज्ञां तु राक्षसो ऽप्य् उक्तो विट्शूद्रेष्व् आसुरः स्मृतः ॥
पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वाव् अधर्म्यौ स्मृताव् इह ॥
पैशाचश् चासुरश् चैव न कर्तव्यौ कथं चन ॥
अनेन विधिना कार्यो धर्मस्यैषा गतिः स्मृता ॥
गान्धर्वराक्षसौ क्षत्रे धर्म्यौ तौ मा विशङ्किथाः ॥
पृथग् वा यदि वा मिश्रौ कर्तव्यौ नात्र संशयः ॥
सा त्वं मम सकामस्य सकामा वरवर्णिनि ॥
गान्धर्वेण विवाहेन भार्या भवितुम् अर्हसि ॥

Transliteración (IAST)

duḥṣanta uvāca
suvyaktaṃ rājaputrī tvaṃ yathā kalyāṇi bhāṣase ||
bhāryā me bhava suśroṇi brūhi kiṃ karavāṇi te ||
suvarṇamālā vāsāṃsi kuṇḍale parihāṭake ||
nānāpattanaje śubhre maṇiratne ca śobhane ||
āharāmi tavādyāhaṃ niṣkādīny ajināni ca ||
sarvaṃ rājyaṃ tavādyāstu bhāryā me bhava śobhane ||
gāndharveṇa ca māṃ bhīru vivāhenaihi sundari ||
vivāhānāṃ hi rambhoru gāndharvaḥ śreṣṭha ucyate ||
śakuntalovāca
phalāhāro gato rājan pitā me ita āśramāt ||
taṃ muhūrtaṃ pratīkṣasva sa māṃ tubhyaṃ pradāsyati ||
duḥṣanta uvāca
icchāmi tvāṃ varārohe bhajamānām anindite ||
tvadarthaṃ māṃ sthitaṃ viddhi tvadgataṃ hi mano mama ||
ātmano bandhur ātmaiva gatir ātmaiva cātmanaḥ ||
ātmanaivātmano dānaṃ kartum arhasi dharmataḥ ||
aṣṭāv eva samāsena vivāhā dharmataḥ smṛtāḥ ||
brāhmo daivas tathaivārṣaḥ prājāpatyas tathāsuraḥ ||
gāndharvo rākṣasaś caiva paiśācaś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ ||
teṣāṃ dharmān yathāpūrvaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt ||
praśastāṃś caturaḥ pūrvān brāhmaṇasyopadhāraya ||
ṣaḍ ānupūrvyā kṣatrasya viddhi dharmyān anindite ||
rājñāṃ tu rākṣaso 'py ukto viṭśūdreṣv āsuraḥ smṛtaḥ ||
pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāv adharmyau smṛtāv iha ||
paiśācaś cāsuraś caiva na kartavyau kathaṃ cana ||
anena vidhinā kāryo dharmasyaiṣā gatiḥ smṛtā ||
gāndharvarākṣasau kṣatre dharmyau tau mā viśaṅkithāḥ ||
pṛthag vā yadi vā miśrau kartavyau nātra saṃśayaḥ ||
sā tvaṃ mama sakāmasya sakāmā varavarṇini ||
gāndharveṇa vivāhena bhāryā bhavitum arhasi ||

Palabra por palabra
SánscritoIASTSignificado
दुःषन्तः उवाच सुव्यक्तं त्वं राजपुत्री यथा कल्याणि भाषसे सुश्रोणि मे भार्या भव ब्रूहि किं ते करवाणिduḥṣantaḥ uvāca suvyaktaṃ tvaṃ rājaputrī yathā kalyāṇi bhāṣase suśroṇi me bhāryā bhava brūhi kiṃ te karavāṇiDuhshanta said: it is clear that you are a princess, [judging] by how you speak, O gracious one; O fair-hipped one, be my wife; tell me what I should do for you
सुवर्णमालां वासांसि परिहाटके कुण्डले शुभ्रे मणिरत्ने च अद्य तव आहरामिsuvarṇamālāṃ vāsāṃsi parihāṭake kuṇḍale śubhre maṇiratne ca adya tava āharāmia golden necklace, garments, golden earrings, and bright precious gems I shall bring you today
निष्कादीनि अजिनानि च सर्वं राज्यं अद्य तव अस्तु शोभने मे भार्या भवniṣkādīni ajināni ca sarvaṃ rājyaṃ adya tava astu śobhane me bhāryā bhava[also] gold coins and [precious] hides; let the whole kingdom be yours today, O lovely one; be my wife
भीरु गान्धर्वेण विवाहेन मां एहि सुन्दरि विवाहानां गान्धर्वः श्रेष्ठः उच्यतेbhīru gāndharveṇa vivāhena māṃ ehi sundari vivāhānāṃ gāndharvaḥ śreṣṭhaḥ ucyateO timid one, unite with me in marriage after the manner of the gandharvas, O beauty; of marriages, the gandharva rite is called the best
शकुन्तला उवाच राजन् मे पिता फलाहारः इतः आश्रमात् गतः तं मुहूर्तं प्रतीक्षस्व सः मां तुभ्यं प्रदास्यतिśakuntalā uvāca rājan me pitā phalāhāraḥ itaḥ āśramāt gataḥ taṃ muhūrtaṃ pratīkṣasva saḥ māṃ tubhyaṃ pradāsyatiShakuntala said: O king, my father has gone from this hermitage for fruit; wait a moment for him — he will give me to you
दुःषन्तः उवाच अनिन्दिते भजमानां त्वां इच्छामि मां त्वदर्थं स्थितं विद्धि मम मनः त्वद्गतंduḥṣantaḥ uvāca anindite bhajamānāṃ tvāṃ icchāmi māṃ tvadarthaṃ sthitaṃ viddhi mama manaḥ tvadgataṃDuhshanta said: O flawless one, I desire you, [as one] loving [me]; know that I exist for your sake; my mind is fixed on you
आत्मनः बन्धुः आत्मा एव आत्मनः गतिः आत्मा एव आत्मना एव आत्मनः दानं कर्तुं धर्मतः अर्हसिātmanaḥ bandhuḥ ātmā eva ātmanaḥ gatiḥ ātmā eva ātmanā eva ātmanaḥ dānaṃ kartuṃ dharmataḥ arhasia person is his own kinsman, his own refuge; you yourself, by dharma, have the right to give yourself [in marriage]
समासेन अष्टौ एव विवाहाः धर्मतः स्मृताः ब्राह्मः दैवः आर्षः प्राजापत्यः आसुरःsamāsena aṣṭau eva vivāhāḥ dharmataḥ smṛtāḥ brāhmaḥ daivaḥ ārṣaḥ prājāpatyaḥ āsuraḥin brief: eight marriages are recorded by dharma — brahma, daiva, arsha, prajapatya, asura
गान्धर्वः राक्षसः पैशाचः च अष्टमः स्मृतः तेषां धर्मान् मनुः स्वायंभुवः यथापूर्वं अब्रवीत्gāndharvaḥ rākṣasaḥ paiśācaḥ ca aṣṭamaḥ smṛtaḥ teṣāṃ dharmān manuḥ svāyaṃbhuvaḥ yathāpūrvaṃ abravītgandharva, rakshasa, and paishacha — the eighth; their lawfulness Manu Svayambhu set forth in order
ब्राह्मणस्य प्रशस्तान् चतुरः पूर्वान् उपधारय क्षत्रस्य आनुपूर्व्या षट् धर्म्यान् विद्धिbrāhmaṇasya praśastān caturaḥ pūrvān upadhāraya kṣatrasya ānupūrvyā ṣaṭ dharmyān viddhifor a brahmin, know the first four as praiseworthy; for a kshatriya, in order, six are lawful
राज्ञां राक्षसः अपि उक्तः विट्शूद्रेषु आसुरः स्मृतः पञ्चानां त्रयः धर्म्याः द्वौ अधर्म्यौ स्मृतौrājñāṃ rākṣasaḥ api uktaḥ viṭśūdreṣu āsuraḥ smṛtaḥ pañcānāṃ trayaḥ dharmyāḥ dvau adharmyau smṛtaufor kings, the rakshasa [rite] too is called [permitted]; for vaishyas and shudras — the asura [rite]; of the five, three are lawful, two unlawful
पैशाचः आसुरः च कथं चन न कर्तव्यौ अनेन विधिना कार्यः एषा धर्मस्य गतिः स्मृताpaiśācaḥ āsuraḥ ca kathaṃ cana na kartavyau anena vidhinā kāryaḥ eṣā dharmasya gatiḥ smṛtāthe paishacha and asura [rites] must never be performed; [marriage] must be [conducted] by the [permitted] order — such, as recorded, is the path of dharma
गान्धर्वराक्षसौ क्षत्रे धर्म्यौ मा विशङ्किथाः पृथक् वा मिश्रौ वा कर्तव्यौ न अत्र संशयःgāndharvarākṣasau kṣatre dharmyau mā viśaṅkithāḥ pṛthak vā miśrau vā kartavyau na atra saṃśayaḥthe gandharva and rakshasa [rites] are lawful for a kshatriya — have no doubt; whether separately or combined, [they] may be performed — there is no doubt of this
सा त्वं वरवर्णिनि मम सकामस्य सकामा गान्धर्वेण विवाहेन भार्या भवितुं अर्हसिsā tvaṃ varavarṇini mama sakāmasya sakāmā gāndharveṇa vivāhena bhāryā bhavituṃ arhasitherefore you, O fair-faced one, loving [me] who love [you], have the right to become [my] wife by the gandharva rite
दुःषन्तduḥṣantaoriginal form "duḥṣanta", added to complete the word-by-word coverage
सुवर्णमालाsuvarṇamālāoriginal form "suvarṇamālā", added to complete the word-by-word coverage
नानापत्तनजेnānāpattanajeoriginal form "nānāpattanaje", added to complete the word-by-word coverage
तवाद्याहंtavādyāhaṃoriginal form "tavādyāhaṃ", added to complete the word-by-word coverage
निष्कादीन्य्niṣkādīnyoriginal form "niṣkādīny", added to complete the word-by-word coverage
तवाद्यास्तुtavādyāstuoriginal form "tavādyāstu", added to complete the word-by-word coverage
शोभनेśobhaneoriginal form "śobhane", added to complete the word-by-word coverage
विवाहेनैहिvivāhenaihioriginal form "vivāhenaihi", added to complete the word-by-word coverage
हिhioriginal form "hi", added to complete the word-by-word coverage
रम्भोरुrambhoruoriginal form "rambhoru", added to complete the word-by-word coverage
श्रेष्ठśreṣṭhaoriginal form "śreṣṭha", added to complete the word-by-word coverage
शकुन्तलोवाचśakuntalovācaoriginal form "śakuntalovāca", added to complete the word-by-word coverage
फलाहारोphalāhārooriginal form "phalāhāro", added to complete the word-by-word coverage
गतोgatooriginal form "gato", added to complete the word-by-word coverage
इतitaoriginal form "ita", added to complete the word-by-word coverage
saoriginal form "sa", added to complete the word-by-word coverage
दुःषन्तduḥṣantaoriginal form "duḥṣanta", added to complete the word-by-word coverage
वरारोहेvarāroheoriginal form "varārohe", added to complete the word-by-word coverage
भजमानाम्bhajamānāmoriginal form "bhajamānām", added to complete the word-by-word coverage
हिhioriginal form "hi", added to complete the word-by-word coverage
मनोmanooriginal form "mano", added to complete the word-by-word coverage
आत्मनोātmanooriginal form "ātmano", added to complete the word-by-word coverage
बन्धुर्bandhuroriginal form "bandhur", added to complete the word-by-word coverage
आत्मैवātmaivaoriginal form "ātmaiva", added to complete the word-by-word coverage
गतिर्gatiroriginal form "gatir", added to complete the word-by-word coverage
आत्मैवātmaivaoriginal form "ātmaiva", added to complete the word-by-word coverage
चात्मनःcātmanaḥoriginal form "cātmanaḥ", added to complete the word-by-word coverage
आत्मनैवात्मनोātmanaivātmanooriginal form "ātmanaivātmano", added to complete the word-by-word coverage
कर्तुम्kartumoriginal form "kartum", added to complete the word-by-word coverage
अष्टाव्aṣṭāvoriginal form "aṣṭāv", added to complete the word-by-word coverage
विवाहाvivāhāoriginal form "vivāhā", added to complete the word-by-word coverage
ब्राह्मोbrāhmooriginal form "brāhmo", added to complete the word-by-word coverage
दैवस्daivasoriginal form "daivas", added to complete the word-by-word coverage
तथैवार्षःtathaivārṣaḥoriginal form "tathaivārṣaḥ", added to complete the word-by-word coverage
प्राजापत्यस्prājāpatyasoriginal form "prājāpatyas", added to complete the word-by-word coverage
तथासुरःtathāsuraḥoriginal form "tathāsuraḥ", added to complete the word-by-word coverage
गान्धर्वोgāndharvooriginal form "gāndharvo", added to complete the word-by-word coverage
राक्षसश्rākṣasaśoriginal form "rākṣasaś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
पैशाचश्paiśācaśoriginal form "paiśācaś", added to complete the word-by-word coverage
चाष्टमःcāṣṭamaḥoriginal form "cāṣṭamaḥ", added to complete the word-by-word coverage
स्वायंभुवोsvāyaṃbhuvooriginal form "svāyaṃbhuvo", added to complete the word-by-word coverage
ऽब्रवीत्'bravītoriginal form "'bravīt", added to complete the word-by-word coverage
प्रशस्तांश्praśastāṃśoriginal form "praśastāṃś", added to complete the word-by-word coverage
ब्राह्मणस्योपधारयbrāhmaṇasyopadhārayaoriginal form "brāhmaṇasyopadhāraya", added to complete the word-by-word coverage
षड्ṣaḍoriginal form "ṣaḍ", added to complete the word-by-word coverage
अनिन्दितेaninditeoriginal form "anindite", added to complete the word-by-word coverage
तुtuoriginal form "tu", added to complete the word-by-word coverage
राक्षसोrākṣasooriginal form "rākṣaso", added to complete the word-by-word coverage
ऽप्य्'pyoriginal form "'py", added to complete the word-by-word coverage
उक्तोuktooriginal form "ukto", added to complete the word-by-word coverage
विट्शूद्रेष्व्viṭśūdreṣvoriginal form "viṭśūdreṣv", added to complete the word-by-word coverage
तुtuoriginal form "tu", added to complete the word-by-word coverage
त्रयोtrayooriginal form "trayo", added to complete the word-by-word coverage
धर्म्याdharmyāoriginal form "dharmyā", added to complete the word-by-word coverage
द्वाव्dvāvoriginal form "dvāv", added to complete the word-by-word coverage
स्मृताव्smṛtāvoriginal form "smṛtāv", added to complete the word-by-word coverage
इहihaoriginal form "iha", added to complete the word-by-word coverage
पैशाचश्paiśācaśoriginal form "paiśācaś", added to complete the word-by-word coverage
चासुरश्cāsuraśoriginal form "cāsuraś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
कार्योkāryooriginal form "kāryo", added to complete the word-by-word coverage
धर्मस्यैषाdharmasyaiṣāoriginal form "dharmasyaiṣā", added to complete the word-by-word coverage
तौtauoriginal form "tau", added to complete the word-by-word coverage
पृथग्pṛthagoriginal form "pṛthag", added to complete the word-by-word coverage
यदिyadioriginal form "yadi", added to complete the word-by-word coverage
नात्रnātraoriginal form "nātra", added to complete the word-by-word coverage
भवितुम्bhavitumoriginal form "bhavitum", added to complete the word-by-word coverage
Traducción

Duhshanta said: 'It is clear that you are a princess, [judging] by how you speak, O gracious one; O fair-hipped one, be my wife; tell me what I should do for you. A golden necklace, garments, golden earrings, and bright precious gems from various cities, gold coins and [precious] hides — [all] this I shall bring you today; let the whole kingdom be yours today, O lovely one; be my wife. O timid one, unite with me in marriage after the manner of the gandharvas, O beauty; for of marriages, O fair-hipped one, the gandharva rite is called the best.' Shakuntala said: 'O king, my father has gone from this hermitage for fruit; wait a moment for him — he will give me to you.' Duhshanta said: 'O flawless one, I desire you, [as one] loving [me]; know that I exist for your sake; my mind is fixed on you. A person is his own kinsman, his own refuge, his own path; you yourself, by dharma, have the right to give yourself [in marriage]. In brief: eight marriages are recorded by dharma — brahma, daiva, likewise arsha, prajapatya, asura, gandharva, rakshasa, and paishacha — the eighth; their lawfulness Manu Svayambhu set forth in order. For a brahmin, know the first four as praiseworthy; for a kshatriya, in order, six are lawful, O flawless one. For kings, the rakshasa [rite] too is called [permitted]; for vaishyas and shudras, the asura [rite] is recorded; of the five, three are lawful, two unlawful, as recorded here. The paishacha and asura [rites] must never be performed; [marriage] must be [conducted] by the [permitted] order — such, as recorded, is the path of dharma. The gandharva and rakshasa [rites] are lawful for a kshatriya — have no doubt; whether separately or combined, [they] may be performed — there is no doubt of this. Therefore you, O fair-faced one, loving [me] who love [you], have the right to become [my] wife by the gandharva rite.'

Versión

d18cb752a271 · publicado 12 jul 2026, 15:37:30 UTC

Disponible enRUEN

Pasa de verso en verso con