Mahābhārata 3.70.1-10

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
स नदीः पर्वतांश् चैव वनानि च सरांसि च ॥
अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्न् इव ॥
तथा प्रयाते तु रथे तदा भाङ्गस्वरिर् नृपः ॥
उत्तरीयम् अथापश्यद् भ्रष्टं परपुरंजयः ॥
ततः स त्वरमाणस् तु पटे निपतिते तदा ॥
ग्रहीष्यामीति तं राजा नलम् आह महामनाः ॥
निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयान् एतान् महाजवान् ॥
वार्ष्णेयो यावद् एतं मे पटम् आनयताम् इति ॥
नलस् तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस् तव ॥
योजनं समतिक्रान्तो न स शक्यस् त्वया पुनः ॥
एवम् उक्ते नलेनाथ तदा भाङ्गस्वरिर् नृपः ॥
आससाद वने राजन् फलवन्तं बिभीतकम् ॥
तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणो ऽभ्यभाषत ॥
ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम् ॥
सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश् चन ॥
नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्व चित् ॥
वृक्षे ऽस्मिन् यानि पर्णानि फलान्य् अपि च बाहुक ॥
पतितानि च यान्य् अत्र तत्रैकम् अधिकं शतम् ॥
एकपत्राधिकं पत्रं फलम् एकं च बाहुक ॥
पञ्च कोट्यो ऽथ पत्राणां द्वयोर् अपि च शाखयोः ॥
प्रचिनुह्य् अस्य शाखे द्वे याश् चाप्य् अन्याः प्रशाखिकाः ॥
आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतम् एव च ॥

Transliteración (IAST)

bṛhadaśva uvāca
sa nadīḥ parvatāṃś caiva vanāni ca sarāṃsi ca ||
acireṇāticakrāma khecaraḥ khe carann iva ||
tathā prayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ ||
uttarīyam athāpaśyad bhraṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ ||
tataḥ sa tvaramāṇas tu paṭe nipatite tadā ||
grahīṣyāmīti taṃ rājā nalam āha mahāmanāḥ ||
nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayān etān mahājavān ||
vārṣṇeyo yāvad etaṃ me paṭam ānayatām iti ||
nalas taṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭas tava ||
yojanaṃ samatikrānto na sa śakyas tvayā punaḥ ||
evam ukte nalenātha tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ ||
āsasāda vane rājan phalavantaṃ bibhītakam ||
taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo 'bhyabhāṣata ||
mamāpi sūta paśya tvaṃ saṃkhyāne paramaṃ balam ||
sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaś cana ||
naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya puruṣe kva cit ||
vṛkṣe 'smin yāni parṇāni phalāny api ca bāhuka ||
patitāni ca yāny atra tatraikam adhikaṃ śatam ||
ekapatrādhikaṃ patraṃ phalam ekaṃ ca bāhuka ||
pañca koṭyo 'tha patrāṇāṃ dvayor api ca śākhayoḥ ||
pracinuhy asya śākhe dve yāś cāpy anyāḥ praśākhikāḥ ||
ābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatam eva ca ||

Palabra por palabra

SánscritoIASTSignificado

बृहदश्व उवाच स नदीः पर्वतांश् चैव वनानि च सरांसि च ॥ अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्न् इव ॥ तथा प्रयाते तु रथे तदा भाङ्गस्वरिर् नृपः ॥ उत्तरीयम् अथापश्यद् भ्रष्टं परपुरंजयः ॥ ततः स त्वरमाणस् तु पटे निपतिते तदा ॥ ग्रहीष्यामीति तं राजा नलम् आह महामनाः ॥ निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयान् एतान् महाजवान् ॥ वार्ष्णेयो यावद् एतं मे पटम् आनयताम् इति ॥ नलस् तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस् तव ॥ योजनं समतिक्रान्तो न स शक्यस् त्वया पुनः ॥ एवम् उक्ते नलेनाथ तदा भाङ्गस्वरिर् नृपः ॥ आससाद वने राजन् फलवन्तं बिभीतकम् ॥ तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणो ऽभ्यभाषत ॥ ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम् ॥ सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश् चन ॥ नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्व चित् ॥ वृक्षे ऽस्मिन् यानि पर्णानि फलान्य् अपि च बाहुक ॥ पतितानि च यान्य् अत्र तत्रैकम् अधिकं शतम् ॥ एकपत्राधिकं पत्रं फलम् एकं च बाहुक ॥ पञ्च कोट्यो ऽथ पत्राणां द्वयोर् अपि च शाखयोः ॥ प्रचिनुह्य् अस्य शाखे द्वे याश् चाप्य् अन्याः प्रशाखिकाः ॥ आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतम् एव च ॥bṛhadaśva uvāca sa nadīḥ parvatāṃś caiva vanāni ca sarāṃsi ca || acireṇāticakrāma khecaraḥ khe carann iva || tathā prayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ || uttarīyam athāpaśyad bhraṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ || tataḥ sa tvaramāṇas tu paṭe nipatite tadā || grahīṣyāmīti taṃ rājā nalam āha mahāmanāḥ || nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayān etān mahājavān || vārṣṇeyo yāvad etaṃ me paṭam ānayatām iti || nalas taṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭas tava || yojanaṃ samatikrānto na sa śakyas tvayā punaḥ || evam ukte nalenātha tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ || āsasāda vane rājan phalavantaṃ bibhītakam || taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo 'bhyabhāṣata || mamāpi sūta paśya tvaṃ saṃkhyāne paramaṃ balam || sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaś cana || naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya puruṣe kva cit || vṛkṣe 'smin yāni parṇāni phalāny api ca bāhuka || patitāni ca yāny atra tatraikam adhikaṃ śatam || ekapatrādhikaṃ patraṃ phalam ekaṃ ca bāhuka || pañca koṭyo 'tha patrāṇāṃ dvayor api ca śākhayoḥ || pracinuhy asya śākhe dve yāś cāpy anyāḥ praśākhikāḥ || ābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatam eva ca ||The chariot swiftly crosses rivers, mountains, forests and lakes; Ritupurna's upper garment falls, but Nala says they have already gone a yojana; then Ritupurna, by a bibhitaka tree, displays his power of counting, naming the number of leaves and fruits.

Traducción

Brihadashva said: "The chariot swiftly passed rivers, mountains, forests and lakes, as though flying through the sky. As it raced on, King Bhangasvari saw that his upper garment had fallen, and said to Nala: 'Halt these swift horses, until Varshneya brings me the cloth.' Nala answered: 'Your cloth has fallen far behind; we have already covered a yojana, and it can no longer be recovered.' Then the king saw in the forest a fruiting bibhitaka tree, and hastening, said to Bahuka: 'Look, charioteer, I too have a great power of counting. No one knows everything; there is no one who is all-knowing. In a single man all knowledge is never complete. On this tree, the leaves and fruits, including those that have fallen, number one hundred and one more than they appear; on the two branches there are five koti of leaves, and on the two branches the fruits number two thousand less a hundred.'"

Comentario

Ritupurna reminds us that knowledge is distributed among people. Nala possesses the horses, Ritupurna the number; their meeting is needed by both.

Versión

6722ae44524c · publicado 16 jul 2026, 16:58:37 UTC

Disponible enRUEN