Mahābhārata 3.135.25-42

Devanāgarī

तं तथा तप्यमानं तु तपस् तीव्रं महामुनिम् ॥
उपेत्य बलभिद् देवो वारयाम् आस वै पुनः ॥
अशक्यो ऽर्थः समारब्धो नैतद् बुद्धिकृतं तव ॥
प्रतिभास्यन्ति वै वेदास् तव चैव पितुश् च ते ॥
यवक्रीर् उवाच
न चैतद् एवं क्रियते देवराज ममेप्सितम् ॥
महता नियमेनाहं तप्स्ये घोरतरं तपः ॥
समिद्धे ऽग्नाव् उपकृत्याङ्गम् अङ्गं; होष्यामि वा मघवंस् तन् निबोध ॥
यद्य् एतद् एवं न करोषि कामं; ममेप्सितं देवराजेह सर्वम् ॥
लोमश उवाच
निश्चयं तम् अभिज्ञाय मुनेस् तस्य महात्मनः ॥
प्रतिवारणहेत्वर्थं बुद्ध्या संचिन्त्य बुद्धिमान् ॥
तत इन्द्रो ऽकरोद् रूपं ब्राह्मणस्य तपस्विनः ॥
अनेकशतवर्षस्य दुर्बलस्य सयक्ष्मणः ॥
यवक्रीतस्य यत् तीर्थम् उचितं शौचकर्मणि ॥
भागीरथ्यां तत्र सेतुं वालुकाभिश् चकार सः ॥
यदास्य वदतो वाक्यं न स चक्रे द्विजोत्तमः ॥
वालुकाभिस् ततः शक्रो गङ्गां समभिपूरयन् ॥
वालुकामुष्टिम् अनिशं भागीरथ्यां व्यसर्जयत् ॥
सेतुम् अभ्यारभच् छक्रो यवक्रीतं निदर्शयन् ॥
तं ददर्श यवक्रीस् तु यत्नवन्तं निबन्धने ॥
प्रहसंश् चाब्रवीद् वाक्यम् इदं स मुनिपुंगवः ॥
किम् इदं वर्तते ब्रह्मन् किं च ते ह चिकीर्षितम् ॥
अतीव हि महान् यत्नः क्रियते ऽयं निरर्थकः ॥
इन्द्र उवाच
बन्धिष्ये सेतुना गङ्गां सुखः पन्था भविष्यति ॥
क्लिश्यते हि जनस् तात तरमाणः पुनः पुनः ॥
यवक्रीर् उवाच
नायं शक्यस् त्वया बद्धुं महान् ओघः कथं चन ॥
अशक्याद् विनिवर्तस्व शक्यम् अर्थं समारभ ॥
इन्द्र उवाच
यथैव भवता चेदं तपो वेदार्थम् उद्यतम् ॥
अशक्यं तद्वद् अस्माभिर् अयं भारः समुद्यतः ॥
यवक्रीर् उवाच
यथा तव निरर्थो ऽयम् आरम्भस् त्रिदशेश्वर ॥
तथा यदि ममापीदं मन्यसे पाकशासन ॥
क्रियतां यद् भवेच् छक्यं मया सुरगणेश्वर ॥
वरांश् च मे प्रयच्छान्यान् यैर् अन्यान् भवितास्म्य् अति ॥
लोमश उवाच
तस्मै प्रादाद् वरान् इन्द्र उक्तवान् यान् महातपाः ॥
प्रतिभास्यन्ति ते वेदाः पित्रा सह यथेप्सिताः ॥
यच् चान्यत् काङ्क्षसे कामं यवक्रीर् गम्यताम् इति ॥
स लब्धकामः पितरम् उपेत्याथ ततो ऽब्रवीत् ॥

Transliteración (IAST)

taṃ tathā tapyamānaṃ tu tapas tīvraṃ mahāmunim ||
upetya balabhid devo vārayām āsa vai punaḥ ||
aśakyo 'rthaḥ samārabdho naitad buddhikṛtaṃ tava ||
pratibhāsyanti vai vedās tava caiva pituś ca te ||
yavakrīr uvāca
na caitad evaṃ kriyate devarāja mamepsitam ||
mahatā niyamenāhaṃ tapsye ghorataraṃ tapaḥ ||
samiddhe 'gnāv upakṛtyāṅgam aṅgaṃ; hoṣyāmi vā maghavaṃs tan nibodha ||
yady etad evaṃ na karoṣi kāmaṃ; mamepsitaṃ devarājeha sarvam ||
lomaśa uvāca
niścayaṃ tam abhijñāya munes tasya mahātmanaḥ ||
prativāraṇahetvarthaṃ buddhyā saṃcintya buddhimān ||
tata indro 'karod rūpaṃ brāhmaṇasya tapasvinaḥ ||
anekaśatavarṣasya durbalasya sayakṣmaṇaḥ ||
yavakrītasya yat tīrtham ucitaṃ śaucakarmaṇi ||
bhāgīrathyāṃ tatra setuṃ vālukābhiś cakāra saḥ ||
yadāsya vadato vākyaṃ na sa cakre dvijottamaḥ ||
vālukābhis tataḥ śakro gaṅgāṃ samabhipūrayan ||
vālukāmuṣṭim aniśaṃ bhāgīrathyāṃ vyasarjayat ||
setum abhyārabhac chakro yavakrītaṃ nidarśayan ||
taṃ dadarśa yavakrīs tu yatnavantaṃ nibandhane ||
prahasaṃś cābravīd vākyam idaṃ sa munipuṃgavaḥ ||
kim idaṃ vartate brahman kiṃ ca te ha cikīrṣitam ||
atīva hi mahān yatnaḥ kriyate 'yaṃ nirarthakaḥ ||
indra uvāca
bandhiṣye setunā gaṅgāṃ sukhaḥ panthā bhaviṣyati ||
kliśyate hi janas tāta taramāṇaḥ punaḥ punaḥ ||
yavakrīr uvāca
nāyaṃ śakyas tvayā baddhuṃ mahān oghaḥ kathaṃ cana ||
aśakyād vinivartasva śakyam arthaṃ samārabha ||
indra uvāca
yathaiva bhavatā cedaṃ tapo vedārtham udyatam ||
aśakyaṃ tadvad asmābhir ayaṃ bhāraḥ samudyataḥ ||
yavakrīr uvāca
yathā tava nirartho 'yam ārambhas tridaśeśvara ||
tathā yadi mamāpīdaṃ manyase pākaśāsana ||
kriyatāṃ yad bhavec chakyaṃ mayā suragaṇeśvara ||
varāṃś ca me prayacchānyān yair anyān bhavitāsmy ati ||
lomaśa uvāca
tasmai prādād varān indra uktavān yān mahātapāḥ ||
pratibhāsyanti te vedāḥ pitrā saha yathepsitāḥ ||
yac cānyat kāṅkṣase kāmaṃ yavakrīr gamyatām iti ||
sa labdhakāmaḥ pitaram upetyātha tato 'bravīt ||

Palabra por palabra

SánscritoIASTSignificado

तं तथा तप्यमानं तु तपस् तीव्रं महामुनिम् ॥ उपेत्य बलभिद् देवो वारयाम् आस वै पुनः ॥ अशक्यो ऽर्थः समारब्धो नैतद् बुद्धिकृतं तव ॥ प्रतिभास्यन्ति वै वेदास् तव चैव पितुश् च ते ॥ यवक्रीर् उवाच न चैतद् एवं क्रियते देवराज ममेप्सितम् ॥ महता नियमेनाहं तप्स्ये घोरतरं तपः ॥ समिद्धे ऽग्नाव् उपकृत्याङ्गम् अङ्गं; होष्यामि वा मघवंस् तन् निबोध ॥ यद्य् एतद् एवं न करोषि कामं; ममेप्सितं देवराजेह सर्वम् ॥ लोमश उवाच निश्चयं तम् अभिज्ञाय मुनेस् तस्य महात्मनः ॥ प्रतिवारणहेत्वर्थं बुद्ध्या संचिन्त्य बुद्धिमान् ॥ तत इन्द्रो ऽकरोद् रूपं ब्राह्मणस्य तपस्विनः ॥ अनेकशतवर्षस्य दुर्बलस्य सयक्ष्मणः ॥ यवक्रीतस्य यत् तीर्थम् उचितं शौचकर्मणि ॥ भागीरथ्यां तत्र सेतुं वालुकाभिश् चकार सः ॥ यदास्य वदतो वाक्यं न स चक्रे द्विजोत्तमः ॥ वालुकाभिस् ततः शक्रो गङ्गां समभिपूरयन् ॥ वालुकामुष्टिम् अनिशं भागीरथ्यां व्यसर्जयत् ॥ सेतुम् अभ्यारभच् छक्रो यवक्रीतं निदर्शयन् ॥ तं ददर्श यवक्रीस् तु यत्नवन्तं निबन्धने ॥ प्रहसंश् चाब्रवीद् वाक्यम् इदं स मुनिपुंगवः ॥ किम् इदं वर्तते ब्रह्मन् किं च ते ह चिकीर्षितम् ॥ अतीव हि महान् यत्नः क्रियते ऽयं निरर्थकः ॥ इन्द्र उवाच बन्धिष्ये सेतुना गङ्गां सुखः पन्था भविष्यति ॥ क्लिश्यते हि जनस् तात तरमाणः पुनः पुनः ॥ यवक्रीर् उवाच नायं शक्यस् त्वया बद्धुं महान् ओघः कथं चन ॥ अशक्याद् विनिवर्तस्व शक्यम् अर्थं समारभ ॥ इन्द्र उवाच यथैव भवता चेदं तपो वेदार्थम् उद्यतम् ॥ अशक्यं तद्वद् अस्माभिर् अयं भारः समुद्यतः ॥ यवक्रीर् उवाच यथा तव निरर्थो ऽयम् आरम्भस् त्रिदशेश्वर ॥ तथा यदि ममापीदं मन्यसे पाकशासन ॥ क्रियतां यद् भवेच् छक्यं मया सुरगणेश्वर ॥ वरांश् च मे प्रयच्छान्यान् यैर् अन्यान् भवितास्म्य् अति ॥ लोमश उवाच तस्मै प्रादाद् वरान् इन्द्र उक्तवान् यान् महातपाः ॥ प्रतिभास्यन्ति ते वेदाः पित्रा सह यथेप्सिताः ॥ यच् चान्यत् काङ्क्षसे कामं यवक्रीर् गम्यताम् इति ॥ स लब्धकामः पितरम् उपेत्याथ ततो ऽब्रवीत् ॥taṃ tathā tapyamānaṃ tu tapas tīvraṃ mahāmunim || upetya balabhid devo vārayām āsa vai punaḥ || aśakyo 'rthaḥ samārabdho naitad buddhikṛtaṃ tava || pratibhāsyanti vai vedās tava caiva pituś ca te || yavakrīr uvāca na caitad evaṃ kriyate devarāja mamepsitam || mahatā niyamenāhaṃ tapsye ghorataraṃ tapaḥ || samiddhe 'gnāv upakṛtyāṅgam aṅgaṃ; hoṣyāmi vā maghavaṃs tan nibodha || yady etad evaṃ na karoṣi kāmaṃ; mamepsitaṃ devarājeha sarvam || lomaśa uvāca niścayaṃ tam abhijñāya munes tasya mahātmanaḥ || prativāraṇahetvarthaṃ buddhyā saṃcintya buddhimān || tata indro 'karod rūpaṃ brāhmaṇasya tapasvinaḥ || anekaśatavarṣasya durbalasya sayakṣmaṇaḥ || yavakrītasya yat tīrtham ucitaṃ śaucakarmaṇi || bhāgīrathyāṃ tatra setuṃ vālukābhiś cakāra saḥ || yadāsya vadato vākyaṃ na sa cakre dvijottamaḥ || vālukābhis tataḥ śakro gaṅgāṃ samabhipūrayan || vālukāmuṣṭim aniśaṃ bhāgīrathyāṃ vyasarjayat || setum abhyārabhac chakro yavakrītaṃ nidarśayan || taṃ dadarśa yavakrīs tu yatnavantaṃ nibandhane || prahasaṃś cābravīd vākyam idaṃ sa munipuṃgavaḥ || kim idaṃ vartate brahman kiṃ ca te ha cikīrṣitam || atīva hi mahān yatnaḥ kriyate 'yaṃ nirarthakaḥ || indra uvāca bandhiṣye setunā gaṅgāṃ sukhaḥ panthā bhaviṣyati || kliśyate hi janas tāta taramāṇaḥ punaḥ punaḥ || yavakrīr uvāca nāyaṃ śakyas tvayā baddhuṃ mahān oghaḥ kathaṃ cana || aśakyād vinivartasva śakyam arthaṃ samārabha || indra uvāca yathaiva bhavatā cedaṃ tapo vedārtham udyatam || aśakyaṃ tadvad asmābhir ayaṃ bhāraḥ samudyataḥ || yavakrīr uvāca yathā tava nirartho 'yam ārambhas tridaśeśvara || tathā yadi mamāpīdaṃ manyase pākaśāsana || kriyatāṃ yad bhavec chakyaṃ mayā suragaṇeśvara || varāṃś ca me prayacchānyān yair anyān bhavitāsmy ati || lomaśa uvāca tasmai prādād varān indra uktavān yān mahātapāḥ || pratibhāsyanti te vedāḥ pitrā saha yathepsitāḥ || yac cānyat kāṅkṣase kāmaṃ yavakrīr gamyatām iti || sa labdhakāmaḥ pitaram upetyātha tato 'bravīt ||Indra comes again to the great sage who is tormenting himself with harsh austerity and restrains him: the undertaking is impossible, it is not reasonable, but the Vedas will reveal themselves to him and to his father; Yavakri replies that if his wish is not fulfilled, he will, under a great vow, perform still more terrible austerities and will cut off his body limb by limb and offer it into the fire, unless Indra fulfills all that he desires; Indra, having perceived the great sage's resolve and pondered a way to restrain him, takes on the form of an old, weak, sick brahmin; at Yavakri's tirtha by the Bhagirathi, where purification is performed, he builds a bridge of sand; when the twice-born did not heed his words, Shakra began filling the Ganga with sand, casting handfuls of sand day and night and starting the bridge to show Yavakri; Yavakri sees his effort, laughs, and asks what he is doing and what he wants, since this is an extremely great and useless effort; Indra says he will bind the Ganga with a bridge, there will be an easy path, since people suffer, crossing over again and again; Yavakri says this great torrent cannot be bound, let him abandon the impossible and begin the possible; Indra replies that his effort to gain the Vedas through austerity is just as impossible as this labor; Yavakri admits that if his undertaking seems to Indra just as useless, let what is possible be done, and asks for other boons by which he will surpass others; Indra grants him boons: the Vedas will reveal themselves to him and his father as he wished, and other things he desired; having obtained what he wanted, Yavakri goes to his father and speaks.

Traducción

Coming again to this great sage who was tormenting himself with harsh austerity, the god, the crusher of Bala's might, sought once more to restrain him: 'You have undertaken an impossible task; this is not born of wisdom. The Vedas will reveal themselves to you and to your father.' Yavakri said: 'If this is not done, O king of the gods, as I desire, I shall, under a great vow, perform still more terrible austerities. Or, O Maghavan, cutting off limb after limb at a kindled fire, I shall offer them as oblation. Know this: if you do not here fulfill all that I desire, O king of the gods.' Lomasha said: 'Perceiving the resolve of that great sage, and pondering in his mind a way to restrain him, the wise Indra took on the form of an ascetic brahmin — old, having lived many hundred years, weak and afflicted with illness. At Yavakri's tirtha, by the Bhagirathi, suited for purifying rites, he built a bridge of sand. When the best of the twice-born did not heed his words, Shakra began to fill the Ganga with sand. He cast handfuls of sand into the Bhagirathi day and night, beginning the bridge and displaying this before Yavakri. Yavakri saw him diligently engaged in the building, laughed, and said: "What is happening here, brahmin? What do you wish to accomplish? You are making a very great effort, but it is useless." Indra said: "I shall bind the Ganga with a bridge; there will be an easy crossing. For people suffer, dear one, crossing over again and again." Yavakri said: "This great torrent can in no way be bound. Abandon the impossible and undertake something possible." Indra said: "Just as this austerity of yours for the sake of the Vedas has been undertaken, so too has this impossible labor been undertaken by us." Yavakri said: "If, lord of the thirty gods, you consider my undertaking as useless as yours, O Pakashasana, then let what is possible for me be done. Grant me other boons as well, lord of the hosts of gods, that I may surpass others." Lomasha said: 'Indra granted him the boons of which the great ascetic had spoken: "The Vedas will reveal themselves to you together with your father, as you desired. And whatever else you wish, Yavakri. Go." Having obtained what he desired, he went to his father and said—'

Comentario

The image of the sand bridge reveals the absurdity of trying to shortcut the spiritual path. Knowledge can be received as a gift, but if it has not passed through service and character, it remains a dangerous force.

Versión

b40388177d58 · publicado 16 jul 2026, 17:06:20 UTC

Disponible enRUEN