Mahābhārata 3.297.62-74

Devanāgarī

यक्ष उवाच
व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना याथातथ्यं परंतप ॥
पुरुषं त्व् इदानीम् आख्याहि यश् च सर्वधनी नरः ॥
युधिष्ठिर उवाच
दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः ॥
यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते ॥
तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च ॥
अतीतानागते चोभे स वै सर्वधनी नरः ॥
यक्ष उवाच
व्याख्यातः पुरुषो राजन् यश् च सर्वधनी नरः ॥
तस्मात् तवैको भ्रातॄणां यम् इच्छसि स जीवतु ॥
युधिष्ठिर उवाच
श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहच्छाल इवोद्गतः ॥
व्यूढोरस्को महाबाहुर् नकुलो यक्ष जीवतु ॥
यक्ष उवाच
प्रियस् ते भीमसेनो ऽयम् अर्जुनो वः परायणम् ॥
स कस्मान् नकुलं राजन् सापत्नं जीवम् इच्छसि ॥
यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम् ॥
तुल्यं तं भीमम् उत्सृज्य नकुलं जीवम् इच्छसि ॥
तथैनं मनुजाः प्राहुर् भीमसेनं प्रियं तव ॥
अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवम् इच्छसि ॥
यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपाश्रिताः ॥
अर्जुनं तम् अपाहाय नकुलं जीवम् इच्छसि ॥
युधिष्ठिर उवाच
आनृशंस्यं परो धर्मः परमार्थाच् च मे मतम् ॥
आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥
धर्मशीलः सदा राजा इति मां मानवा विदुः ॥
स्वधर्मान् न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥
यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयोः ॥
मातृभ्यां समम् इच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥
यक्ष उवाच
यस्य ते ऽर्थाच् च कामाच् च आनृशंस्यं परं मतम् ॥
तस्मात् ते भ्रातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ ॥

Transliteración (IAST)

yakṣa uvāca
vyākhyātā me tvayā praśnā yāthātathyaṃ paraṃtapa ||
puruṣaṃ tv idānīm ākhyāhi yaś ca sarvadhanī naraḥ ||
yudhiṣṭhira uvāca
divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ ||
yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate ||
tulye priyāpriye yasya sukhaduḥkhe tathaiva ca ||
atītānāgate cobhe sa vai sarvadhanī naraḥ ||
yakṣa uvāca
vyākhyātaḥ puruṣo rājan yaś ca sarvadhanī naraḥ ||
tasmāt tavaiko bhrātṝṇāṃ yam icchasi sa jīvatu ||
yudhiṣṭhira uvāca
śyāmo ya eṣa raktākṣo bṛhacchāla ivodgataḥ ||
vyūḍhorasko mahābāhur nakulo yakṣa jīvatu ||
yakṣa uvāca
priyas te bhīmaseno 'yam arjuno vaḥ parāyaṇam ||
sa kasmān nakulaṃ rājan sāpatnaṃ jīvam icchasi ||
yasya nāgasahasreṇa daśasaṃkhyena vai balam ||
tulyaṃ taṃ bhīmam utsṛjya nakulaṃ jīvam icchasi ||
tathainaṃ manujāḥ prāhur bhīmasenaṃ priyaṃ tava ||
atha kenānubhāvena sāpatnaṃ jīvam icchasi ||
yasya bāhubalaṃ sarve pāṇḍavāḥ samupāśritāḥ ||
arjunaṃ tam apāhāya nakulaṃ jīvam icchasi ||
yudhiṣṭhira uvāca
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ paramārthāc ca me matam ||
ānṛśaṃsyaṃ cikīrṣāmi nakulo yakṣa jīvatu ||
dharmaśīlaḥ sadā rājā iti māṃ mānavā viduḥ ||
svadharmān na caliṣyāmi nakulo yakṣa jīvatu ||
yathā kuntī tathā mādrī viśeṣo nāsti me tayoḥ ||
mātṛbhyāṃ samam icchāmi nakulo yakṣa jīvatu ||
yakṣa uvāca
yasya te 'rthāc ca kāmāc ca ānṛśaṃsyaṃ paraṃ matam ||
tasmāt te bhrātaraḥ sarve jīvantu bharatarṣabha ||

Palabra por palabra

SánscritoIASTSignificado

यक्ष उवाच व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना याथातथ्यं परंतप ॥ पुरुषं त्व् इदानीम् आख्याहि यश् च सर्वधनी नरः ॥ युधिष्ठिर उवाच दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः ॥ यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते ॥ तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च ॥ अतीतानागते चोभे स वै सर्वधनी नरः ॥ यक्ष उवाच व्याख्यातः पुरुषो राजन् यश् च सर्वधनी नरः ॥ तस्मात् तवैको भ्रातॄणां यम् इच्छसि स जीवतु ॥ युधिष्ठिर उवाच श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहच्छाल इवोद्गतः ॥ व्यूढोरस्को महाबाहुर् नकुलो यक्ष जीवतु ॥ यक्ष उवाच प्रियस् ते भीमसेनो ऽयम् अर्जुनो वः परायणम् ॥ स कस्मान् नकुलं राजन् सापत्नं जीवम् इच्छसि ॥ यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम् ॥ तुल्यं तं भीमम् उत्सृज्य नकुलं जीवम् इच्छसि ॥ तथैनं मनुजाः प्राहुर् भीमसेनं प्रियं तव ॥ अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवम् इच्छसि ॥ यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपाश्रिताः ॥ अर्जुनं तम् अपाहाय नकुलं जीवम् इच्छसि ॥ युधिष्ठिर उवाच आनृशंस्यं परो धर्मः परमार्थाच् च मे मतम् ॥ आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ धर्मशीलः सदा राजा इति मां मानवा विदुः ॥ स्वधर्मान् न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयोः ॥ मातृभ्यां समम् इच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ यक्ष उवाच यस्य ते ऽर्थाच् च कामाच् च आनृशंस्यं परं मतम् ॥ तस्मात् ते भ्रातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ ॥yakṣa uvāca vyākhyātā me tvayā praśnā yāthātathyaṃ paraṃtapa || puruṣaṃ tv idānīm ākhyāhi yaś ca sarvadhanī naraḥ || yudhiṣṭhira uvāca divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ || yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate || tulye priyāpriye yasya sukhaduḥkhe tathaiva ca || atītānāgate cobhe sa vai sarvadhanī naraḥ || yakṣa uvāca vyākhyātaḥ puruṣo rājan yaś ca sarvadhanī naraḥ || tasmāt tavaiko bhrātṝṇāṃ yam icchasi sa jīvatu || yudhiṣṭhira uvāca śyāmo ya eṣa raktākṣo bṛhacchāla ivodgataḥ || vyūḍhorasko mahābāhur nakulo yakṣa jīvatu || yakṣa uvāca priyas te bhīmaseno 'yam arjuno vaḥ parāyaṇam || sa kasmān nakulaṃ rājan sāpatnaṃ jīvam icchasi || yasya nāgasahasreṇa daśasaṃkhyena vai balam || tulyaṃ taṃ bhīmam utsṛjya nakulaṃ jīvam icchasi || tathainaṃ manujāḥ prāhur bhīmasenaṃ priyaṃ tava || atha kenānubhāvena sāpatnaṃ jīvam icchasi || yasya bāhubalaṃ sarve pāṇḍavāḥ samupāśritāḥ || arjunaṃ tam apāhāya nakulaṃ jīvam icchasi || yudhiṣṭhira uvāca ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ paramārthāc ca me matam || ānṛśaṃsyaṃ cikīrṣāmi nakulo yakṣa jīvatu || dharmaśīlaḥ sadā rājā iti māṃ mānavā viduḥ || svadharmān na caliṣyāmi nakulo yakṣa jīvatu || yathā kuntī tathā mādrī viśeṣo nāsti me tayoḥ || mātṛbhyāṃ samam icchāmi nakulo yakṣa jīvatu || yakṣa uvāca yasya te 'rthāc ca kāmāc ca ānṛśaṃsyaṃ paraṃ matam || tasmāt te bhrātaraḥ sarve jīvantu bharatarṣabha ||The Yaksha says the questions have been truthfully answered, and asks him to name who is a man and who possesses all riches; Yudhishthira answers: as long as the report of a good deed touches heaven and earth, a man is called a man; he for whom the pleasant and unpleasant, joy and sorrow, the past and the future are alike possesses all riches; the Yaksha is pleased and offers to revive one brother; Yudhishthira chooses Nakula, dark-hued, red-eyed, broad-chested, and mighty; the Yaksha wonders why he wishes to revive the son of his other wife rather than the beloved Bhima, with the strength of ten thousand elephants, or Arjuna, on whose strength all the Pandavas rely; Yudhishthira answers that non-cruelty is the highest dharma for him, that he wishes to remain true to it, that people know him as a righteous king, and that he will not depart from his own dharma; Kunti and Madri are equal to him, he wants equality for both mothers, and so let Nakula live; the Yaksha says that since Yudhishthira places non-cruelty above advantage and desire, let all his brothers live.

Traducción

The Yaksha said: 'You have truthfully answered my questions, scorcher of foes. Now tell me who is a true man, and who possesses all riches.' Yudhishthira answered: 'As long as the report of a good deed touches heaven and earth, a man is called a man. He for whom the pleasant and unpleasant, joy and sorrow, the past and the future, are alike - he indeed possesses all riches.' The Yaksha said: 'You have explained who is a man and who possesses all riches. Therefore let one of your brothers, whichever you wish, come back to life.' Yudhishthira said: 'Let Nakula live - dark-hued, red-eyed, broad-chested, mighty-armed, risen tall as a great shala tree.' The Yaksha asked: 'Bhimasena is dear to you, Arjuna is your refuge. Why then do you wish the son of your other mother to live? Why do you abandon Bhima, equal in strength to ten thousand elephants, and Arjuna, on whose strength all the Pandavas rely, for Nakula's sake?' Yudhishthira answered: 'Non-cruelty is the highest dharma, and to me it stands above advantage. I wish to act with non-cruelty: let Nakula live. Men know me as a king whose nature is dharma; I will not swerve from my own dharma. As Kunti is to me, so is Madri; I make no distinction between them. I wish for equality between both mothers. Let Nakula live.' The Yaksha said: 'Since you hold non-cruelty above advantage and desire, let all your brothers live, O bull among the Bharatas.'

Comentario

The choice of Nakula reveals Yudhishthira better than any of his correct answers. He does not choose the most useful brother, but upholds the equality of the two mothers; thus dharma becomes action.

Versión

ebb28a710894 · publicado 16 jul 2026, 17:37:35 UTC

Disponible enRUEN