यत् कृतं नः प्रसुप्तानां रक्षोभिः क्रूरकर्मभिः ॥
असांनिध्याद् धि पार्थानाम् इदं नः कदनं कृतम् ॥
न देवासुरगन्धर्वैर् न यक्षैर् न च राक्षसैः ॥
शक्यो विजेतुं कौन्तेयो गोप्ता यस्य जनार्दनः ॥
ब्रह्मण्यः सत्यवाग् दान्तः सर्वभूतानुकम्पकः ॥
न च सुप्तं प्रमत्तं वा न्यस्तशस्त्रं कृताञ्जलिम् ॥
धावन्तं मुक्तकेशं वा हन्ति पार्थो धनंजयः ॥
तद् इदं नः कृतं घोरं रक्षोभिः क्रूरकर्मभिः ॥
इति लालप्यमानाः स्म शेरते बहवो जनाः ॥
स्तनतां च मनुष्याणाम् अपरेषां च कूजताम् ॥
ततो मुहूर्तात् प्राशाम्यत् स शब्दस् तुमुलो महान् ॥
शोणितव्यतिषिक्तायां वसुधायां च भूमिप ॥
तद् रजस् तुमुलं घोरं क्षणेनान्तरधीयत ॥
संवेष्टमानान् उद्विग्नान् निरुत्साहान् सहस्रशः ॥
न्यपातयन् नरान् क्रुद्धः पशून् पशुपतिर् यथा ॥
अन्योन्यं संपरिष्वज्य शयानान् द्रवतो ऽपरान् ॥
संलीनान् युध्यमानांश् च सर्वान् द्रौणिर् अपोथयत् ॥
दह्यमाना हुताशेन वध्यमानाश् च तेन ते ॥
परस्परं तदा योधा अनयन् यमसादनम् ॥
तस्या रजन्यास् त्व् अर्धेन पाण्डवानां महद् बलम् ॥
गमयाम् आस राजेन्द्र द्रौणिर् यमनिवेशनम् ॥
निशाचराणां सत्त्वानां स रात्रिर् हर्षवर्धिनी ॥
आसीन् नरगजाश्वानां रौद्री क्षयकरी भृशम् ॥
तत्रादृश्यन्त रक्षांसि पिशाचाश् च पृथग्विधाः ॥
खादन्तो नरमांसानि पिबन्तः शोणितानि च ॥
करालाः पिङ्गला रौद्राः शैलदन्ता रजस्वलाः ॥
जटिला दीर्घसक्थाश् च पञ्चपादा महोदराः ॥
पश्चाद् अङ्गुलयो रूक्षा विरूपा भैरवस्वनाः ॥
घटजानवो ऽतिह्रस्वाश् च नीलकण्ठा विभीषणाः ॥
सपुत्रदाराः सुक्रूरा दुर्दर्शनसुनिर्घृणाः ॥
विविधानि च रूपाणि तत्रादृश्यन्त रक्षसाम् ॥
पीत्वा च शोणितं हृष्टाः प्रानृत्यन् गणशो ऽपरे ॥
इदं वरम् इदं मेध्यम् इदं स्वाद्व् इति चाब्रुवन् ॥
मेदोमज्जास्थिरक्तानां वसानां च भृशासिताः ॥
परमांसानि खादन्तः क्रव्यादा मांसजीविनः ॥
वसां चाप्य् अपरे पीत्वा पर्यधावन् विकुक्षिलाः ॥
नानावक्त्रास् तथा रौद्राः क्रव्यादाः पिशिताशिनः ॥
अयुतानि च तत्रासन् प्रयुतान्य् अर्बुदानि च ॥
रक्षसां घोररूपाणां महतां क्रूरकर्मणाम् ॥
मुदितानां वितृप्तानां तस्मिन् महति वैशसे ॥
समेतानि बहून्य् आसन् भूतानि च जनाधिप ॥
yat kṛtaṃ naḥ prasuptānāṃ rakṣobhiḥ krūrakarmabhiḥ ||
asāṃnidhyād dhi pārthānām idaṃ naḥ kadanaṃ kṛtam ||
na devāsuragandharvair na yakṣair na ca rākṣasaiḥ ||
śakyo vijetuṃ kaunteyo goptā yasya janārdanaḥ ||
brahmaṇyaḥ satyavāg dāntaḥ sarvabhūtānukampakaḥ ||
na ca suptaṃ pramattaṃ vā nyastaśastraṃ kṛtāñjalim ||
dhāvantaṃ muktakeśaṃ vā hanti pārtho dhanaṃjayaḥ ||
tad idaṃ naḥ kṛtaṃ ghoraṃ rakṣobhiḥ krūrakarmabhiḥ ||
iti lālapyamānāḥ sma śerate bahavo janāḥ ||
stanatāṃ ca manuṣyāṇām apareṣāṃ ca kūjatām ||
tato muhūrtāt prāśāmyat sa śabdas tumulo mahān ||
śoṇitavyatiṣiktāyāṃ vasudhāyāṃ ca bhūmipa ||
tad rajas tumulaṃ ghoraṃ kṣaṇenāntaradhīyata ||
saṃveṣṭamānān udvignān nirutsāhān sahasraśaḥ ||
nyapātayan narān kruddhaḥ paśūn paśupatir yathā ||
anyonyaṃ saṃpariṣvajya śayānān dravato 'parān ||
saṃlīnān yudhyamānāṃś ca sarvān drauṇir apothayat ||
dahyamānā hutāśena vadhyamānāś ca tena te ||
parasparaṃ tadā yodhā anayan yamasādanam ||
tasyā rajanyās tv ardhena pāṇḍavānāṃ mahad balam ||
gamayām āsa rājendra drauṇir yamaniveśanam ||
niśācarāṇāṃ sattvānāṃ sa rātrir harṣavardhinī ||
āsīn naragajāśvānāṃ raudrī kṣayakarī bhṛśam ||
tatrādṛśyanta rakṣāṃsi piśācāś ca pṛthagvidhāḥ ||
khādanto naramāṃsāni pibantaḥ śoṇitāni ca ||
karālāḥ piṅgalā raudrāḥ śailadantā rajasvalāḥ ||
jaṭilā dīrghasakthāś ca pañcapādā mahodarāḥ ||
paścād aṅgulayo rūkṣā virūpā bhairavasvanāḥ ||
ghaṭajānavo 'tihrasvāś ca nīlakaṇṭhā vibhīṣaṇāḥ ||
saputradārāḥ sukrūrā durdarśanasunirghṛṇāḥ ||
vividhāni ca rūpāṇi tatrādṛśyanta rakṣasām ||
pītvā ca śoṇitaṃ hṛṣṭāḥ prānṛtyan gaṇaśo 'pare ||
idaṃ varam idaṃ medhyam idaṃ svādv iti cābruvan ||
medomajjāsthiraktānāṃ vasānāṃ ca bhṛśāsitāḥ ||
paramāṃsāni khādantaḥ kravyādā māṃsajīvinaḥ ||
vasāṃ cāpy apare pītvā paryadhāvan vikukṣilāḥ ||
nānāvaktrās tathā raudrāḥ kravyādāḥ piśitāśinaḥ ||
ayutāni ca tatrāsan prayutāny arbudāni ca ||
rakṣasāṃ ghorarūpāṇāṃ mahatāṃ krūrakarmaṇām ||
muditānāṃ vitṛptānāṃ tasmin mahati vaiśase ||
sametāni bahūny āsan bhūtāni ca janādhipa ||
Многие лежали и причитали: «Это сделали с нами спящими жестокодейственные ракшасы. Из-за отсутствия Партхов совершено наше избиение. Каунтею, чьим защитником является Джанардана, не могут победить ни боги, ни асуры, ни гандхарвы, ни якши, ни ракшасы. Дхананджая, чтящий брахманов, правдивый, сдержанный и сострадающий всем существам, не убивает спящего, беспечного, сложившего оружие, сложившего ладони, бегущего или беззащитного с распущенными волосами. Значит, это страшное сделали с нами жестокие ракшасы». От стонов людей и криков других вскоре стих тот великий бурный звук. На земле, залитой кровью, о владыка земли, страшная густая пыль исчезла в мгновение. Разгневанный Драуни тысячами повергал корчащихся, потрясённых, обессиленных людей, как Пашупати повергает животных. Он сокрушал всех: обнявших друг друга, лежащих, бегущих, спрятавшихся и сражающихся. Сжигаемые огнём и убиваемые им, воины тогда сами вели друг друга в обитель Ямы. За половину той ночи, о царь царей, Драуни отправил великое войско Пандавов в жилище Ямы. Для ночных существ та ночь увеличивала радость, а для людей, слонов и коней была грозной и крайне губительной. Там виднелись ракшасы и пишачи разных видов: они ели человеческое мясо и пили кровь. Ужасные, рыжие, грозные, пыльные, с зубами как горы, спутанноволосые, длиннобёдрые, пятиногие, большебрюхие, с вывернутыми пальцами, уродливые, страшнозвучные, с коленями как горшки, очень короткие, синешеие, ужасающие, с сыновьями и жёнами, жестокие, безжалостные и невыносимые для взгляда: таковы были разные формы ракшасов. Напившись крови, одни радостно плясали толпами и говорили: “Это лучшее, это чистое, это вкусное”. Плотоядные, живущие мясом, наедались жиром, мозгом, костями, кровью и мясом; другие, напившись жира, бегали с раздутыми животами. Там были десятки тысяч, сотни тысяч и несчётные множества великих, жестоких ракшасов ужасного вида; в той великой бойне собралось много радостных, насытившихся существ, о владыка людей».
5e0d18c799cf · publicado 20 jun 2026, 12:26:14 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Люди не могут поверить, что такую бойню совершили люди, и называют убийц ракшасами. Это важная нравственная интуиция стиха: когда человек нарушает пределы дхармы, его поступок становится неузнаваемым как человеческий.