Mahābhārata
Friends, Ministers, and Kinsmen12.81.1-12
10309 / 15823
Mahābhārata · 12.81.1-12
Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
यद् अप्य् अल्पतरं कर्म तद् अप्य् एकेन दुष्करम् ॥
पुरुषेणासहायेन किम् उ राज्यं पितामह ॥
किंशीलः किंसमाचारो राज्ञो ऽर्थसचिवो भवेत् ॥
कीदृशे विश्वसेद् राजा कीदृशे नापि विश्वसेत् ॥
भीष्म उवाच
चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन् भवन्त्य् उत ॥
सहार्थो भजमानश् च सहजः कृत्रिमस् तथा ॥
धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न द्वयोः ॥
यतो धर्मस् ततो वा स्यान् मध्यस्थो वा ततो भवेत् ॥
यस् तस्यार्थो न रोचेत न तं तस्य प्रकाशयेत् ॥
धर्माधर्मेण राजानश् चरन्ति विजिगीषवः ॥
चतुर्णां मध्यमौ श्रेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथापरौ ॥
सर्वे नित्यं शङ्कितव्याः प्रत्यक्षं कार्यम् आत्मनः ॥
न हि राज्ञा प्रमादो वै कर्तव्यो मित्ररक्षणे ॥
प्रमादिनं हि राजानं लोकाः परिभवन्त्य् उत ॥
असाधुः साधुताम् एति साधुर् भवति दारुणः ॥
अरिश् च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुष्यति ॥
अनित्यचित्तः पुरुषस् तस्मिन् को जातु विश्वसेत् ॥
तस्मात् प्रधानं यत् कार्यं प्रत्यक्षं तत् समाचरेत् ॥
एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नो धर्मार्थनाशकः ॥
अविश्वासश् च सर्वत्र मृत्युना न विशिष्यते ॥
अकालमृत्युर् विश्वासो विश्वसन् हि विपद्यते ॥
यस्मिन् करोति विश्वासम् इच्छतस् तस्य जीवति ॥
तस्माद् विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषु चित् ॥
एषा नीतिगतिस् तात लक्ष्मीश् चैव सनातनी ॥

Transliteración (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
yad apy alpataraṃ karma tad apy ekena duṣkaram ||
puruṣeṇāsahāyena kim u rājyaṃ pitāmaha ||
kiṃśīlaḥ kiṃsamācāro rājño 'rthasacivo bhavet ||
kīdṛśe viśvased rājā kīdṛśe nāpi viśvaset ||
bhīṣma uvāca
caturvidhāni mitrāṇi rājñāṃ rājan bhavanty uta ||
sahārtho bhajamānaś ca sahajaḥ kṛtrimas tathā ||
dharmātmā pañcamaṃ mitraṃ sa tu naikasya na dvayoḥ ||
yato dharmas tato vā syān madhyastho vā tato bhavet ||
yas tasyārtho na roceta na taṃ tasya prakāśayet ||
dharmādharmeṇa rājānaś caranti vijigīṣavaḥ ||
caturṇāṃ madhyamau śreṣṭhau nityaṃ śaṅkyau tathāparau ||
sarve nityaṃ śaṅkitavyāḥ pratyakṣaṃ kāryam ātmanaḥ ||
na hi rājñā pramādo vai kartavyo mitrarakṣaṇe ||
pramādinaṃ hi rājānaṃ lokāḥ paribhavanty uta ||
asādhuḥ sādhutām eti sādhur bhavati dāruṇaḥ ||
ariś ca mitraṃ bhavati mitraṃ cāpi praduṣyati ||
anityacittaḥ puruṣas tasmin ko jātu viśvaset ||
tasmāt pradhānaṃ yat kāryaṃ pratyakṣaṃ tat samācaret ||
ekāntena hi viśvāsaḥ kṛtsno dharmārthanāśakaḥ ||
aviśvāsaś ca sarvatra mṛtyunā na viśiṣyate ||
akālamṛtyur viśvāso viśvasan hi vipadyate ||
yasmin karoti viśvāsam icchatas tasya jīvati ||
tasmād viśvasitavyaṃ ca śaṅkitavyaṃ ca keṣu cit ||
eṣā nītigatis tāta lakṣmīś caiva sanātanī ||

Palabra por palabra
SánscritoIASTSignificado
युधिष्ठिर उवाचyudhiṣṭhira uvācaЮдхиштхира сказал; Юдхиштхира спросил
यत् अपि अल्प तरम् कर्मyat api alpa taram karmaдаже самое малое дело; действие
तत् अपि एकेन दुष्करम्tat api ekena duṣkaramи то одним трудно сделать; исполнить
पुरुषेण असहायेनpuruṣeṇa asahāyenaчеловеком без помощника; одиноким
किम् उ राज्यम् पितामहkim u rājyam pitāmahaчто уж царство, праотец; правление
किम् शीलः किम् समाचारःkim śīlaḥ kim samācāraḥкакого нрава, какого поведения; какой
राज्ञः अर्थ सचिवः भवेत्rājñaḥ artha sacivaḥ bhavetцаря советник по делам должен быть; министр
कीदृशे विश्वसेत् राजाkīdṛśe viśvaset rājāкакому должен доверять царь; человеку
कीदृशे न अपि विश्वसेत्kīdṛśe na api viśvasetкакому даже не должен доверять; не верить
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма ответил
चतुर् विधानि मित्राणिcatur vidhāni mitrāṇiчетырёх видов друзья; союзники
राज्ञाम् राजन् भवन्ति उतrājñām rājan bhavanti utaу царей, царь, бывают; существуют
सह अर्थः भजमानः चsaha arthaḥ bhajamānaḥ caсвязанный общей целью и присоединяющийся; участвующий
सहजः कृत्रिमः तथाsahajaḥ kṛtrimaḥ tathāврождённый и созданный также; искусственный
धर्म आत्मा पञ्चमम् मित्रम्dharma ātmā pañcamam mitramдхармичный пятый друг; праведник
सः तु न एकस्यsaḥ tu na ekasyaон же не одного; не частный
न द्वयोःna dvayoḥи не двух; не пары
यतः धर्मः ततः वा स्यात्yataḥ dharmaḥ tataḥ vā syātгде дхарма, там он будет; следует
मध्य स्थः वा ततः भवेत्madhya sthaḥ vā tataḥ bhavetили становится нейтральным; серединным
यः तस्य अर्थः न रोचेतyaḥ tasya arthaḥ na rocetaчья цель ему не нравится; не угодна
न तम् तस्य प्रकाशयेत्na tam tasya prakāśayetне следует её ему раскрывать; показывать
धर्म अधर्मेण राजानःdharma adharmeṇa rājānaḥдхармой и адхармой цари; средствами
चरन्ति विजिगीषवःcaranti vijigīṣavaḥдействуют, желая победить; завоевать
चतुर्णाम् मध्यमौ श्रेष्ठौcaturṇām madhyamau śreṣṭhauиз четырёх средние двое лучшие; серединные
नित्यम् शङ्क्यौ तथा अपरौnityam śaṅkyau tathā aparauпостоянно подозрительны также остальные; другие
सर्वे नित्यम् शङ्कितव्याःsarve nityam śaṅkitavyāḥвсе постоянно должны быть подозреваемы; проверяемы
प्रत्यक्षम् कार्यम् आत्मनःpratyakṣam kāryam ātmanaḥличное дело должно быть перед глазами; самому
न हि राज्ञा प्रमादः वैna hi rājñā pramādaḥ vaiведь царём небрежность не; невнимательность
कर्तव्यः मित्र रक्षणेkartavyaḥ mitra rakṣaṇeдолжна делаться в охране друзей; союзников
प्रमादिनम् हि राजानम्pramādinam hi rājānamведь небрежного царя; невнимательного
लोकाः परिभवन्ति उतlokāḥ paribhavanti utaлюди презирают также; попирают
असाधुः साधुताम् एतिasādhuḥ sādhutām etiдурной становится добрым; праведным
साधुः भवति दारुणःsādhuḥ bhavati dāruṇaḥдобрый становится страшным; жестоким
अरिः च मित्रम् भवतिariḥ ca mitram bhavatiи враг становится другом; союзником
मित्रम् च अपि प्रदुष्यतिmitram ca api praduṣyatiи друг также портится; становится враждебным
अनित्य चित्तः पुरुषःanitya cittaḥ puruṣaḥчеловек с непостоянным умом; переменчивый
तस्मिन् कः जातु विश्वसेत्tasmin kaḥ jātu viśvasetкто когда-либо доверял бы ему; положился
तस्मात् प्रधानम् यत् कार्यम्tasmāt pradhānam yat kāryamпоэтому главное дело, которое; важное
प्रत्यक्षम् तत् समाचरेत्pratyakṣam tat samācaretлично его следует совершать; перед глазами
एकान्तेन हि विश्वासःekāntena hi viśvāsaḥведь полное доверие; безусловное
कृत्स्नः धर्म अर्थ नाशकःkṛtsnaḥ dharma artha nāśakaḥцеликом разрушает дхарму и пользу; выгоду
अविश्वासः च सर्वत्रaviśvāsaḥ ca sarvatraи недоверие повсюду; полное
मृत्युना न विशिष्यतेmṛtyunā na viśiṣyateот смерти не отличается; равно
अकाल मृत्युः विश्वासःakāla mṛtyuḥ viśvāsaḥдоверие — преждевременная смерть; опасность
विश्वसन् हि विपद्यतेviśvasan hi vipadyateведь доверяющий погибает; попадает в беду
यस्मिन् करोति विश्वासम्yasmin karoti viśvāsamв ком делает доверие; кому доверяет
इच्छतः तस्य जीवतिicchataḥ tasya jīvatiпо желанию того живёт; зависит
तस्मात् विश्वसितव्यम् चtasmāt viśvasitavyam caпоэтому доверять следует; верить
शङ्कितव्यम् च केषु चित्śaṅkitavyam ca keṣu citи подозревать следует некоторых; проверять
एषा नीति गतिः तातeṣā nīti gatiḥ tātaэто путь политики, сын; нитишастры
लक्ष्मीः च एव सनातनीlakṣmīḥ ca eva sanātanīи вечная Лакшми также; удача
Traducción

Юдхиштхира сказал: «Даже самое малое дело трудно сделать одному человеку без помощника; что уж говорить о царстве, праотец? Каким должен быть нрав и поведение царского советника по делам? Какому человеку царь должен доверять, а какому не должен?» Бхишма сказал: «Царь, у царей бывают четыре вида друзей: связанный общей целью, присоединяющийся, врождённый и созданный. Пятый друг — дхармичный человек; он не принадлежит одному или двум: где дхарма, там он и будет, или же станет нейтральным. Если цель царя ему не понравится, её не следует ему раскрывать, ведь цари, желая победы, действуют и дхармой, и адхармой. Из четырёх видов средние двое лучшие, а остальные два всегда подозрительны. Впрочем, всех нужно постоянно проверять, а собственное важное дело держать перед глазами. Царь не должен быть небрежным в охране друзей: небрежного царя люди презирают. Дурной может стать добрым, добрый — жестоким; враг может стать другом, а друг испортиться. Кто когда-либо полностью доверится человеку с непостоянным умом? Поэтому главное дело нужно делать лично и под собственным наблюдением. Полное доверие целиком разрушает дхарму и пользу; но и всеобщее недоверие не отличается от смерти. Доверие — преждевременная смерть, ведь доверяющий попадает в беду и живёт по желанию того, кому доверился. Поэтому некоторым следует доверять, а некоторых подозревать: таков путь политики, сын, и такова вечная Лакшми».

Versión

78fce30be695 · publicado 20 jun 2026, 19:06:00 UTC

Disponible enRU

Pasa de verso en verso con