Mahābhārata 12.84.23-37

Choosing Ministers and Guarding Counsel12.84.23-37

10327 / 15823

Mahābhārata · 12.84.23-37

॥

Devanāgarī

हीनतेजा ह्य् असंहृष्टो नैव जातु व्यवस्यति ॥
अवश्यं जनयत्य् एव सर्वकर्मसु संशयान् ॥
एवम् अल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनो ऽप्य् उत ॥
धर्मार्थकामयुक्तो ऽपि नालं मन्त्रं परीक्षितुम् ॥
तथैवानभिजातो ऽपि कामम् अस्तु बहुश्रुतः ॥
अनायक इवाचक्षुर् मुह्यत्य् ऊह्येषु कर्मसु ॥
यो वा ह्य् अस्थिरसंकल्पो बुद्धिमान् आगतागमः ॥
उपायज्ञो ऽपि नालं स कर्म यापयितुं चिरम् ॥
केवलात् पुनर् आचारात् कर्मणो नोपपद्यते ॥
परिमर्शो विशेषाणाम् अश्रुतस्येह दुर्मतेः ॥
मन्त्रिण्य् अननुरक्ते तु विश्वासो न हि विद्यते ॥
तस्माद् अननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत् ॥
व्यथयेद् धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितो ऽनृजुः ॥
मारुतोपहतच्छिद्रैः प्रविश्याग्निर् इव द्रुमम् ॥
संक्रुध्यत्य् एकदा स्वामी स्थानाच् चैवापकर्षति ॥
वाचा क्षिपति संरब्धस् ततः पश्चात् प्रसीदति ॥
तानि तान्य् अनुरक्तेन शक्यान्य् अनुतितिक्षितुम् ॥
मन्त्रिणां च भवेत् क्रोधो विस्फूर्जितम् इवाशनेः ॥
यस् तु संहरते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षया ॥
समानसुखदुःखं तं पृच्छेद् अर्थेषु मानवम् ॥
अनृजुस् त्व् अनुरक्तो ऽपि संपन्नश् चेतरैर् गुणैः ॥
राज्ञः प्रज्ञानयुक्तो ऽपि न मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥
यो ऽमित्रैः सह संबद्धो न पौरान् बहु मन्यते ॥
स सुहृत् तादृशो राज्ञो न मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥
अविद्वान् अशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः ॥
स सुहृत् क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥
आगन्तुश् चानुरक्तो ऽपि कामम् अस्तु बहुश्रुतः ॥
सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥
यस् त्व् अल्पेनापि कार्येण सकृद् आक्षारितो भवेत् ॥
पुनर् अन्यैर् गुणैर् युक्तो न मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥

Transliteración (IAST)

hīnatejā hy asaṃhṛṣṭo naiva jātu vyavasyati ||
avaśyaṃ janayaty eva sarvakarmasu saṃśayān ||
evam alpaśruto mantrī kalyāṇābhijano 'py uta ||
dharmārthakāmayukto 'pi nālaṃ mantraṃ parīkṣitum ||
tathaivānabhijāto 'pi kāmam astu bahuśrutaḥ ||
anāyaka ivācakṣur muhyaty ūhyeṣu karmasu ||
yo vā hy asthirasaṃkalpo buddhimān āgatāgamaḥ ||
upāyajño 'pi nālaṃ sa karma yāpayituṃ ciram ||
kevalāt punar ācārāt karmaṇo nopapadyate ||
parimarśo viśeṣāṇām aśrutasyeha durmateḥ ||
mantriṇy ananurakte tu viśvāso na hi vidyate ||
tasmād ananuraktāya naiva mantraṃ prakāśayet ||
vyathayed dhi sa rājānaṃ mantribhiḥ sahito 'nṛjuḥ ||
mārutopahatacchidraiḥ praviśyāgnir iva drumam ||
saṃkrudhyaty ekadā svāmī sthānāc caivāpakarṣati ||
vācā kṣipati saṃrabdhas tataḥ paścāt prasīdati ||
tāni tāny anuraktena śakyāny anutitikṣitum ||
mantriṇāṃ ca bhavet krodho visphūrjitam ivāśaneḥ ||
yas tu saṃharate tāni bhartuḥ priyacikīrṣayā ||
samānasukhaduḥkhaṃ taṃ pṛcched artheṣu mānavam ||
anṛjus tv anurakto 'pi saṃpannaś cetarair guṇaiḥ ||
rājñaḥ prajñānayukto 'pi na mantraṃ śrotum arhati ||
yo 'mitraiḥ saha saṃbaddho na paurān bahu manyate ||
sa suhṛt tādṛśo rājño na mantraṃ śrotum arhati ||
avidvān aśuciḥ stabdhaḥ śatrusevī vikatthanaḥ ||
sa suhṛt krodhano lubdho na mantraṃ śrotum arhati ||
āgantuś cānurakto 'pi kāmam astu bahuśrutaḥ ||
satkṛtaḥ saṃvibhakto vā na mantraṃ śrotum arhati ||
yas tv alpenāpi kāryeṇa sakṛd ākṣārito bhavet ||
punar anyair guṇair yukto na mantraṃ śrotum arhati ||

Palabra por palabra

SánscritoIASTSignificado

हीन तेजाः हि असंहृष्टःhīna tejāḥ hi asaṃhṛṣṭaḥлишённый силы ведь без воодушевления; слабый

न एव जातु व्यवस्यतिna eva jātu vyavasyatiникогда именно не решается; не действует

अवश्यम् जनयति एवavaśyam janayati evaнеизбежно порождает именно; создаёт

सर्व कर्मसु संशयान्sarva karmasu saṃśayānсомнения во всех делах; затруднения

एवम् अल्प श्रुतः मन्त्रीevam alpa śrutaḥ mantrīтак малоучёный министр; советник

कल्याण अभिजनः अपि उतkalyāṇa abhijanaḥ api utaдаже хорошего происхождения; знатный

धर्म अर्थ काम युक्तः अपिdharma artha kāma yuktaḥ apiдаже связанный с дхармой, пользой и желанием; целями

न अलम् मन्त्रम् परीक्षितुम्na alam mantram parīkṣitumне способен совет проверить; обдумать

तथा एव अनभिजातः अपिtathā eva anabhijātaḥ apiтак же и незнатный; неблагородный

कामम् अस्तु बहु श्रुतःkāmam astu bahu śrutaḥпусть даже будет многоучёным; сведущим

अनायकः इव अचक्षुःanāyakaḥ iva acakṣuḥкак без вождя, без глаз; слепой

मुह्यति ऊह्येषु कर्मसुmuhyati ūhyeṣu karmasuзаблуждается в делах, требующих рассуждения; обдумывания

यः वा हि अस्थिर संकल्पःyaḥ vā hi asthira saṃkalpaḥили кто с неустойчивым решением; намерением

बुद्धिमान् आगत आगमःbuddhimān āgata āgamaḥумный, знающий приход и уход; сведения

उपाय ज्ञः अपि न अलम्upāya jñaḥ api na alamдаже знающий средства не способен; недостаточен

स कर्म यापयितुम् चिरम्sa karma yāpayitum ciramон дело вести долго; продолжать

केवलात् पुनः आचारात्kevalāt punaḥ ācārātи только от поведения; одной учтивости

कर्मणः न उपपद्यतेkarmaṇaḥ na upapadyateдело не получается; не достигается

परिमर्शः विशेषाणाम्parimarśaḥ viśeṣāṇāmрассмотрение различий; особенностей

अश्रुतस्य इह दुर्मतेःaśrutasya iha durmateḥу необученного здесь, дурноумного; невежественного

मन्त्रिणि अननुरक्ते तुmantriṇi ananurakte tuно в министре непреданном; не привязанном

विश्वासः न हि विद्यतेviśvāsaḥ na hi vidyateдоверия ведь нет; не существует

तस्मात् अननुरक्तायtasmāt ananuraktāyaпоэтому непреданному; не лояльному

न एव मन्त्रम् प्रकाशयेत्na eva mantram prakāśayetсовет никак не раскрывать; тайну

व्यथयेत् हि सः राजानम्vyathayet hi saḥ rājānamведь он потревожил бы царя; повредил

मन्त्रिभिः सहितः अनृजुःmantribhiḥ sahitaḥ anṛjuḥс министрами соединённый, непрямой; лукавый

मारुत उपहत छिद्रैःmāruta upahata chidraiḥветром поражёнными щелями; отверстиями

प्रविश्य अग्निः इव द्रुमम्praviśya agniḥ iva drumamвойдя, как огонь в дерево; ствол

संक्रुध्यति एकदा स्वामीsaṃkrudhyati ekadā svāmīиногда гневается господин; владыка

स्थानात् च एव अपकर्षतिsthānāt ca eva apakarṣatiи с места именно отстраняет; снимает

वाचा क्षिपति संरब्धःvācā kṣipati saṃrabdhaḥсловом бросает разгневанный; оскорбляет

ततः पश्चात् प्रसीदतिtataḥ paścāt prasīdatiпотом после успокаивается; становится милостивым

तानि तानि अनुरक्तेनtāni tāni anuraktenaто и другое преданным; любящим

शक्यानि अनुतितिक्षितुम्śakyāni anutitikṣitumможно вытерпеть; перенести

मन्त्रिणाम् च भवेत् क्रोधःmantriṇām ca bhavet krodhaḥи у министров был бы гнев; раздражение

विस्फूर्जितम् इव अशनेःvisphūrjitam iva aśaneḥкак раскат молнии; грома

यः तु संहरते तानिyaḥ tu saṃharate tāniкто же удерживает это; сносит

भर्तुः प्रिय चिकीर्षयाbhartuḥ priya cikīrṣayāиз желания сделать приятное господину; благо

समान सुख दुःखम् तम्samāna sukha duḥkham tamравного в счастье и горе того; сочувствующего

पृच्छेत् अर्थेषु मानवम्pṛcchet artheṣu mānavamпусть спрашивает в делах человека; советует

अनृजुः तु अनुरक्तः अपिanṛjuḥ tu anuraktaḥ apiно непрямой даже преданный; лукавый

संपन्नः च इतरैः गुणैःsaṃpannaḥ ca itaraiḥ guṇaiḥи наделённый другими качествами; достоинствами

राज्ञः प्रज्ञान युक्तः अपिrājñaḥ prajñāna yuktaḥ apiдаже связанный с разумом царя; знающий