युधिष्ठिर उवाच
उक्तो मन्त्रो महाबाहो न विश्वासो ऽस्ति शत्रुषु ॥
कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत् ॥
विश्वासाद् धि परं राज्ञो राजन्न् उत्पद्यते भयम् ॥
कथं वै नाश्वसन् राजा शत्रूञ् जयति पार्थिव ॥
एतन् मे संशयं छिन्धि मनो मे संप्रमुह्यति ॥
अविश्वासकथाम् एताम् उपश्रुत्य पितामह ॥
भीष्म उवाच
शृणु कौन्तेय यो वृत्तो ब्रह्मदत्तनिवेशने ॥
पूजन्या सह संवादो ब्रह्मदत्तस्य पार्थिव ॥
काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य अन्तःपुरनिवासिनी ॥
पूजनी नाम शकुनी दीर्घकालं सहोषिता ॥
रुतज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः ॥
सर्वज्ञा सर्वधर्मज्ञा तिर्यग्योनिगतापि सा ॥
अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रम् एकं सुवर्चसम् ॥
समकालं च राज्ञो ऽपि देव्याः पुत्रो व्यजायत ॥
समुद्रतीरं गत्वा सा त्व् आजहार फलद्वयम् ॥
पुष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह ॥
फलम् एकं सुतायादाद् राजपुत्राय चापरम् ॥
अमृतास्वादसदृशं बलतेजोविवर्धनम् ॥
तत्रागच्छत् परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात् ॥
धात्र्या हस्तगतश् चापि तेनाक्रीडत पक्षिणा ॥
शून्ये तु तम् उपादाय पक्षिणं समजातकम् ॥
हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तम् उपागमत् ॥
अथ सा शकुनी राजन्न् आगमत् फलहारिका ॥
अपश्यन् निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले ॥
बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा सा तु हतं सुतम् ॥
पूजनी दुःखसंतप्ता रुदती वाक्यम् अब्रवीत् ॥
क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर् न च सौहृदम् ॥
कारणे संभजन्तीह कृतार्थाः संत्यजन्ति च ॥
क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वोपघातिषु ॥
अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम् ॥
अहम् अस्य करोम्य् अद्य सदृशीं वैरयातनाम् ॥
कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः ॥
सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनः ॥
शरणागतस्य च वधस् त्रिविधं ह्य् अस्य किल्बिषम् ॥
इत्य् उक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा ॥
भित्त्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यम् अब्रवीत् ॥
इच्छयैव कृतं पापं सद्य एवोपसर्पति ॥
कृतप्रतिक्रियं तेषां न नश्यति शुभाशुभम् ॥
पापं कर्म कृतं किं चिन् न तस्मिन् यदि विद्यते ॥
निपात्यते ऽस्य पुत्रेषु न चेत् पौत्रेषु नप्तृषु ॥
yudhiṣṭhira uvāca
ukto mantro mahābāho na viśvāso 'sti śatruṣu ||
kathaṃ hi rājā varteta yadi sarvatra nāśvaset ||
viśvāsād dhi paraṃ rājño rājann utpadyate bhayam ||
kathaṃ vai nāśvasan rājā śatrūñ jayati pārthiva ||
etan me saṃśayaṃ chindhi mano me saṃpramuhyati ||
aviśvāsakathām etām upaśrutya pitāmaha ||
bhīṣma uvāca
śṛṇu kaunteya yo vṛtto brahmadattaniveśane ||
pūjanyā saha saṃvādo brahmadattasya pārthiva ||
kāmpilye brahmadattasya antaḥpuranivāsinī ||
pūjanī nāma śakunī dīrghakālaṃ sahoṣitā ||
rutajñā sarvabhūtānāṃ yathā vai jīvajīvakaḥ ||
sarvajñā sarvadharmajñā tiryagyonigatāpi sā ||
abhiprajātā sā tatra putram ekaṃ suvarcasam ||
samakālaṃ ca rājño 'pi devyāḥ putro vyajāyata ||
samudratīraṃ gatvā sā tv ājahāra phaladvayam ||
puṣṭyarthaṃ ca svaputrasya rājaputrasya caiva ha ||
phalam ekaṃ sutāyādād rājaputrāya cāparam ||
amṛtāsvādasadṛśaṃ balatejovivardhanam ||
tatrāgacchat parāṃ vṛddhiṃ rājaputraḥ phalāśanāt ||
dhātryā hastagataś cāpi tenākrīḍata pakṣiṇā ||
śūnye tu tam upādāya pakṣiṇaṃ samajātakam ||
hatvā tataḥ sa rājendra dhātryā hastam upāgamat ||
atha sā śakunī rājann āgamat phalahārikā ||
apaśyan nihataṃ putraṃ tena bālena bhūtale ||
bāṣpapūrṇamukhī dīnā dṛṣṭvā sā tu hataṃ sutam ||
pūjanī duḥkhasaṃtaptā rudatī vākyam abravīt ||
kṣatriye saṃgataṃ nāsti na prītir na ca sauhṛdam ||
kāraṇe saṃbhajantīha kṛtārthāḥ saṃtyajanti ca ||
kṣatriyeṣu na viśvāsaḥ kāryaḥ sarvopaghātiṣu ||
apakṛtyāpi satataṃ sāntvayanti nirarthakam ||
aham asya karomy adya sadṛśīṃ vairayātanām ||
kṛtaghnasya nṛśaṃsasya bhṛśaṃ viśvāsaghātinaḥ ||
sahasaṃjātavṛddhasya tathaiva sahabhojinaḥ ||
śaraṇāgatasya ca vadhas trividhaṃ hy asya kilbiṣam ||
ity uktvā caraṇābhyāṃ tu netre nṛpasutasya sā ||
bhittvā svasthā tata idaṃ pūjanī vākyam abravīt ||
icchayaiva kṛtaṃ pāpaṃ sadya evopasarpati ||
kṛtapratikriyaṃ teṣāṃ na naśyati śubhāśubham ||
pāpaṃ karma kṛtaṃ kiṃ cin na tasmin yadi vidyate ||
nipātyate 'sya putreṣu na cet pautreṣu naptṛṣu ||
Юдхиштхира сказал: «О могучерукий, ты сказал совет: врагам нельзя доверять. Но как царь должен действовать, если нигде не будет полагаться на доверие? Ведь от доверия для царя рождается величайшая опасность; но как, не доверяя, царь побеждает врагов? Разреши это моё сомнение, Питамаха: мой ум смутился, услышав это учение о недоверии». Бхишма ответил: «Слушай, Каунтея, что произошло во дворце Брахмадатты, и какую беседу он вёл с Пуджани. В Кампилье у Брахмадатты долго жила во внутреннем дворце птица по имени Пуджани. Она знала голоса всех существ, была всезнающей и знающей все дхармы, хотя и родилась в животном лоне. Там она родила одного сияющего сына; одновременно у царя от царицы родился сын. Пуджани летала к берегу моря и приносила два плода: один для своего сына, другой для царевича. Эти плоды были подобны амрите по вкусу и увеличивали силу и сияние. От такой пищи царевич достиг великого роста. Когда он, сидя на руках кормилицы, играл с птенцом, однажды в пустом месте взял своего ровесника-птицу, убил его и вернулся к кормилице. Затем Пуджани, принесшая плоды, пришла и увидела на земле сына, убитого этим ребёнком. С лицом, полным слёз, измученная горем, она заплакала и сказала: “У кшатрия нет постоянной связи, нет любви и дружбы: они сближаются ради дела и, добившись цели, оставляют. Кшатриям, губящим всё, доверять нельзя; даже навредив, они потом напрасно утешают. Сегодня я совершу над ним соразмерное воздаяние за вражду: он неблагодарен, жесток и предал доверие. Его грех троекратен: он убил того, кто родился и рос вместе с ним, ел вместе с ним и пришёл к нему под защиту”. Сказав так, она когтями проколола глаза царскому сыну и затем спокойно сказала: “Зло, совершённое намеренно, тотчас настигает. Даже после воздаяния добро и зло не исчезают. Если дурной поступок не падает на самого виновного, он падает на его сыновей; если не на сыновей, то на внуков и потомков”».
1a3ca4c8b413 · publicado 21 jun 2026, 9:55:55 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
История отвечает на политический вопрос через домашнюю трагедию: доверие нарушено там, где была совместная пища, совместный рост и защита. Поэтому дальнейшая дискуссия о недоверии не абстрактна, а рождена болью утраты.