युधिष्ठिर उवाच
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हि ॥
बन्धुनाशे महीपाल राज्यनाशे ऽपि वा पुनः ॥
त्वं हि नः परमो वक्ता लोके ऽस्मिन् भरतर्षभ ॥
एतद् भवन्तं पृच्छामि तन् मे वक्तुम् इहार्हसि ॥
भीष्म उवाच
पुत्रदारैः सुखैश् चैव वियुक्तस्य धनेन च ॥
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप ॥
धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं न विशीर्यते ॥
आरोग्याच् च शरीरस्य स पुनर् विन्दते श्रियम् ॥
यस्य राज्ञो नरास् तात सात्त्विकीं वृत्तिम् आस्थिताः ॥
तस्य स्थैर्यं च धैर्यं च व्यवसायश् च कर्मसु ॥
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
बलिवासवसंवादं पुनर् एव युधिष्ठिर ॥
वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानवसंक्षये ॥
विष्णुक्रान्तेषु लोकेषु देवराजे शतक्रतौ ॥
इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्ये व्यवस्थिते ॥
समृध्यमाने त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयंभुवि ॥
रुद्रैर् वसुभिर् आदित्यैर् अश्विभ्याम् अपि चर्षिभिः ॥
गन्धर्वैर् भुजगेन्द्रैश् च सिद्धैश् चान्यैर् वृतः प्रभुः ॥
चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं श्रिया वृतम् ॥
आरुह्यैरावतं शक्रस् त्रैलोक्यम् अनुसंययौ ॥
स कदा चित् समुद्रान्ते कस्मिंश् चिद् गिरिगह्वरे ॥
बलिं वैरोचनिं वज्री ददर्शोपससर्प च ॥
तम् ऐरावतमूर्धस्थं प्रेक्ष्य देवगणैर् वृतम् ॥
सुरेन्द्रम् इन्द्रं दैत्येन्द्रो न शुशोच न विव्यथे ॥
दृष्ट्वा तम् अविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम् ॥
अधिरूढो द्विपश्रेष्ठम् इत्य् उवाच शतक्रतुः ॥
yudhiṣṭhira uvāca
magnasya vyasane kṛcchre kiṃ śreyaḥ puruṣasya hi ||
bandhunāśe mahīpāla rājyanāśe 'pi vā punaḥ ||
tvaṃ hi naḥ paramo vaktā loke 'smin bharatarṣabha ||
etad bhavantaṃ pṛcchāmi tan me vaktum ihārhasi ||
bhīṣma uvāca
putradāraiḥ sukhaiś caiva viyuktasya dhanena ca ||
magnasya vyasane kṛcchre dhṛtiḥ śreyaskarī nṛpa ||
dhairyeṇa yuktasya sataḥ śarīraṃ na viśīryate ||
ārogyāc ca śarīrasya sa punar vindate śriyam ||
yasya rājño narās tāta sāttvikīṃ vṛttim āsthitāḥ ||
tasya sthairyaṃ ca dhairyaṃ ca vyavasāyaś ca karmasu ||
atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
balivāsavasaṃvādaṃ punar eva yudhiṣṭhira ||
vṛtte devāsure yuddhe daityadānavasaṃkṣaye ||
viṣṇukrānteṣu lokeṣu devarāje śatakratau ||
ijyamāneṣu deveṣu cāturvarṇye vyavasthite ||
samṛdhyamāne trailokye prītiyukte svayaṃbhuvi ||
rudrair vasubhir ādityair aśvibhyām api carṣibhiḥ ||
gandharvair bhujagendraiś ca siddhaiś cānyair vṛtaḥ prabhuḥ ||
caturdantaṃ sudāntaṃ ca vāraṇendraṃ śriyā vṛtam ||
āruhyairāvataṃ śakras trailokyam anusaṃyayau ||
sa kadā cit samudrānte kasmiṃś cid girigahvare ||
baliṃ vairocaniṃ vajrī dadarśopasasarpa ca ||
tam airāvatamūrdhasthaṃ prekṣya devagaṇair vṛtam ||
surendram indraṃ daityendro na śuśoca na vivyathe ||
dṛṣṭvā tam avikārasthaṃ tiṣṭhantaṃ nirbhayaṃ balim ||
adhirūḍho dvipaśreṣṭham ity uvāca śatakratuḥ ||
Юдхиштхира спросил: «Что лучше всего для человека, который погрузился в тяжкую беду, потерял родных или даже царство, о владыка земли? Ты наш высший наставник в этом мире, лучший из Бхаратов; об этом я спрашиваю тебя, скажи мне». Бхишма ответил: «Для того, кто лишился сыновей, жены, радостей и богатства, кто погружён в тяжкое несчастье, лучшим благом становится стойкость. У того, кто держится терпением, тело не разрушается; сохранив здоровье, он снова обретает благополучие. У царя, чьи люди живут в саттве, есть устойчивость, терпение и решимость в делах. В связи с этим снова рассказывают древнюю беседу Бали и Васавы. Когда закончилась война богов и асуров, дайтьи и данавы были разбиты, Вишну прошёл миры, Индра царствовал среди богов, жертвоприношения совершались должным образом, четыре варны стояли на своих местах, три мира процветали и Самосущий был доволен, Шакра, окружённый богами, риши, гандхарвами, нагами и сиддхами, взошёл на великолепного Айравату и обходил три мира. Однажды у края океана, в горной пещере, Ваджрин увидел Бали, сына Вирочаны, и приблизился к нему. Бали увидел царя богов на Айравате, окружённого сонмами девов, но не скорбел и не дрогнул. Увидев Бали бесстрашным и неизменным, Шатакрату, сидя на лучшем слоне, заговорил».
d28b7867118f · publicado 21 jun 2026, 10:17:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Вопрос Юдхиштхиры касается не отвлечённой философии, а состояния человека после настоящей потери. Бхишма сразу отвечает: первым лекарством становится dhṛti, внутренняя выдержка. История Бали показывает эту выдержку в предельной форме: внешне он побеждён, но его разум не подчинён поражению.