इत्य् एतैर् असुखैर् वाक्यैर् अयुक्तैर् असमञ्जसैः ॥
प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत ॥
उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना ॥
ततश् चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम् ॥
नवभिर् नवभिश् चैव दोषैर् वाग्बुद्धिदूषणैः ॥
अपेतम् उपपन्नार्थम् अष्टादशगुणान्वितम् ॥
सौक्ष्म्यं संख्याक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः ॥
पञ्चैतान्य् अर्थजातानि वाक्यम् इत्य् उच्यते नृप ॥
एषाम् एकैकशो ऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां सुलक्षणम् ॥
शृणु संसार्यमाणानां पदार्थैः पदवाक्यतः ॥
ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यथाभेदेन वर्तते ॥
तत्रातिशयिनी बुद्धिस् तत् सौक्ष्म्यम् इति वर्तते ॥
दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागशः ॥
कं चिद् अर्थम् अभिप्रेत्य सा संख्येत्य् उपधार्यताम् ॥
इदं पूर्वम् इदं पश्चाद् वक्तव्यं यद् विवक्षितम् ॥
क्रमयोगं तम् अप्य् आहुर् वाक्यं वाक्यविदो जनाः ॥
धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः ॥
इदं तद् इति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः ॥
इच्छाद्वेषभवैर् दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते ॥
तत्र या नृपते वृत्तिस् तत् प्रयोजनम् इष्यते ॥
तान्य् एतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप ॥
एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय ॥
उपेतार्थम् अभिन्नार्थं नापवृत्तं न चाधिकम् ॥
नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं तव ॥
न गुर्वक्षरसंबद्धं पराङ्मुखमुखं न च ॥
नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्य् असंस्कृतम् ॥
न न्यूनं कष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च ॥
न शेषं नानुकल्पेन निष्कारणम् अहेतुकम् ॥
कामात् क्रोधाद् भयाल् लोभाद् दैन्याद् आनार्यकात् तथा ॥
ह्रीतो ऽनुक्रोशतो मानान् न वक्ष्यामि कथं चन ॥
वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्व् अविकलं नृप ॥
समम् एति विवक्षायां तदा सो ऽर्थः प्रकाशते ॥
वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारम् अवमन्यते ॥
स्वार्थम् आह परार्थं वा तदा वाक्यं न रोहति ॥
अथ यः स्वार्थम् उत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः ॥
विशङ्का जायते तस्मिन् वाक्यं तद् अपि दोषवत् ॥
यस् तु वक्ता द्वयोर् अर्थम् अविरुद्धं प्रभाषते ॥
श्रोतुश् चैवात्मनश् चैव स वक्ता नेतरो नृप ॥
तद् अर्थवद् इदं वाक्यम् उपेतं वाक्यसंपदा ॥
अविक्षिप्तमना राजन्न् एकाग्रः श्रोतुम् अर्हसि ॥
ity etair asukhair vākyair ayuktair asamañjasaiḥ ||
pratyādiṣṭā narendreṇa sulabhā na vyakampata ||
uktavākye tu nṛpatau sulabhā cārudarśanā ||
tataś cārutaraṃ vākyaṃ pracakrāmātha bhāṣitum ||
navabhir navabhiś caiva doṣair vāgbuddhidūṣaṇaiḥ ||
apetam upapannārtham aṣṭādaśaguṇānvitam ||
saukṣmyaṃ saṃkhyākramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥ ||
pañcaitāny arthajātāni vākyam ity ucyate nṛpa ||
eṣām ekaikaśo 'rthānāṃ saukṣmyādīnāṃ sulakṣaṇam ||
śṛṇu saṃsāryamāṇānāṃ padārthaiḥ padavākyataḥ ||
jñānaṃ jñeyeṣu bhinneṣu yathābhedena vartate ||
tatrātiśayinī buddhis tat saukṣmyam iti vartate ||
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pramāṇaṃ pravibhāgaśaḥ ||
kaṃ cid artham abhipretya sā saṃkhyety upadhāryatām ||
idaṃ pūrvam idaṃ paścād vaktavyaṃ yad vivakṣitam ||
kramayogaṃ tam apy āhur vākyaṃ vākyavido janāḥ ||
dharmārthakāmamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ ||
idaṃ tad iti vākyānte procyate sa vinirṇayaḥ ||
icchādveṣabhavair duḥkhaiḥ prakarṣo yatra jāyate ||
tatra yā nṛpate vṛttis tat prayojanam iṣyate ||
tāny etāni yathoktāni saukṣmyādīni janādhipa ||
ekārthasamavetāni vākyaṃ mama niśāmaya ||
upetārtham abhinnārthaṃ nāpavṛttaṃ na cādhikam ||
nāślakṣṇaṃ na ca saṃdigdhaṃ vakṣyāmi paramaṃ tava ||
na gurvakṣarasaṃbaddhaṃ parāṅmukhamukhaṃ na ca ||
nānṛtaṃ na trivargeṇa viruddhaṃ nāpy asaṃskṛtam ||
na nyūnaṃ kaṣṭaśabdaṃ vā vyutkramābhihitaṃ na ca ||
na śeṣaṃ nānukalpena niṣkāraṇam ahetukam ||
kāmāt krodhād bhayāl lobhād dainyād ānāryakāt tathā ||
hrīto 'nukrośato mānān na vakṣyāmi kathaṃ cana ||
vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tv avikalaṃ nṛpa ||
samam eti vivakṣāyāṃ tadā so 'rthaḥ prakāśate ||
vaktavye tu yadā vaktā śrotāram avamanyate ||
svārtham āha parārthaṃ vā tadā vākyaṃ na rohati ||
atha yaḥ svārtham utsṛjya parārthaṃ prāha mānavaḥ ||
viśaṅkā jāyate tasmin vākyaṃ tad api doṣavat ||
yas tu vaktā dvayor artham aviruddhaṃ prabhāṣate ||
śrotuś caivātmanaś caiva sa vaktā netaro nṛpa ||
tad arthavad idaṃ vākyam upetaṃ vākyasaṃpadā ||
avikṣiptamanā rājann ekāgraḥ śrotum arhasi ||
Сулабха, отвергнутая царём такими неприятными, неуместными и несвязными словами, не дрогнула. Когда царь закончил, прекрасная Сулабха начала говорить ещё более прекрасную речь — свободную от двух девяток изъянов, портящих речь и мысль, наделённую восемнадцатью достоинствами и полную уместного смысла. Она сказала: «Тонкость, число, два вида порядка, решение и цель — эти пять видов смысла называются речью, о царь. Выслушай признаки каждого из них, когда они раскрываются через значения слов и цельное предложение. Когда знание действует среди различных познаваемых, удерживая их без разрыва, превосходная способность разума называется тонкостью. Раздельное измерение недостатков и достоинств ради определённого смысла называется числом. То, что должно быть сказано прежде и что потом, знатоки речи называют соединением порядка. Когда в отношении дхармы, артхи, камы и мокши сначала установлен тезис, а в конце речи сказано: “это именно так”, это называется решением. Там, где из страданий, рождённых желанием и ненавистью, возникает напряжение действия, соответствующая установка называется целью. Эти названные качества, собранные в одном смысле, будут в моей речи; слушай. Я скажу тебе высшее: речь будет уместной, цельной, не отклонённой и не избыточной, не грубой и не сомнительной, не громоздкой, не уклончивой, не ложной, не противоречащей триварге и не неотшлифованной; не недостаточной, не мучительной по словам, не переставленной, не оставляющей остатка, не приблизительной, не беспричинной и не безосновной. Я не буду говорить из желания, гнева, страха, жадности, жалкости, неблагородства, стыда, жалости или гордости. Когда говорящий, слушатель и речь без изъяна сходятся в намерении выразить смысл, этот смысл становится явным. Если говорящий презирает слушателя и говорит только ради своей или чужой цели, речь не укореняется. Если человек, оставив собственный смысл, говорит ради чужого, в нём возникает подозрение, и такая речь тоже порочна. Настоящий говорящий — тот, кто непротиворечиво излагает смысл и слушателя, и себя самого. Поэтому эта моя речь содержательна и обладает достоинством речи; слушай её сосредоточенно и с нерассеянным умом».
5d439e90b798 · publicado 21 jun 2026, 10:56:12 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Перед ответом Сулабха устанавливает стандарт речи: слово должно быть точным, последовательным, бесстрастным и полезным. Это важно для всей главы: она опровергает Джанаку не резкостью, а ясным различением.