निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः । तत् सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थम् अब्रवीत् ॥
यद् अहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहाद् अविक्लवः । भक्तिमान् इति तत् तावद् वाक्यं त्वं क्षन्तुम् अर्हसि ॥
कथं हि त्वद्विहीनो ऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् । तव तात वियोगेन पुत्रशोकाकुलाम् इव ॥
सरामम् अपि तावन् मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः । विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥
दैन्यं हि नगरी गच्छेद् दृष्ट्वा शून्यम् इमं रथम् । सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरम् इवाहवे ॥
दूरे ऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् । चिन्तयन्त्यो ऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥
आर्तनादो हि यः पौरैर् मुक्तस् तद्विप्रवासने । रथस्थं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥
अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया । नीतो ऽसौ मातुलकुलं संतापं मा कृथा इति ॥
असत्यम् अपि नैवाहं ब्रूयां वचनम् ईदृशम् । कथम् अप्रियम् एवाहं ब्रूयां सत्यम् इदं वचः ॥
मम तावन् नियोगस्थास् त्वद्बन्धुजनवाहिनः । कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥
यदि मे याचमानस्य त्यागम् एव करिष्यसि । सरथो ऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्र इह त्वया ॥
भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते । रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥
तत् कृतेन मया प्राप्तं रथ चर्या कृतं सुखम् । आशंसे त्वत्कृतेनाहं वनवासकृतं सुखम् ॥
प्रसीदेच्छामि ते ऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः । प्रीत्याभिहितम् इच्छामि भव मे पत्यनन्तरः ॥
तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् । अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्य् अहम् ॥
न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयायोध्या त्वया विना । राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥
इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः । परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥
वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः । यद् अनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने । क्षणभूतानि यास्यन्ति शतशस् तु ततो ऽन्यथा ॥
भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि । भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुम् अर्हसि ॥
एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः । रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् ॥
nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ | tat sarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehāt kākutstham abravīt ||
yad ahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehād aviklavaḥ | bhaktimān iti tat tāvad vākyaṃ tvaṃ kṣantum arhasi ||
kathaṃ hi tvadvihīno 'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm | tava tāta viyogena putraśokākulām iva ||
sarāmam api tāvan me rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ | vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī ||
dainyaṃ hi nagarī gacched dṛṣṭvā śūnyam imaṃ ratham | sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīram ivāhave ||
dūre 'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam | cintayantyo 'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ ||
ārtanādo hi yaḥ paurair muktas tadvipravāsane | rathasthaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ ||
ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā | nīto 'sau mātulakulaṃ saṃtāpaṃ mā kṛthā iti ||
asatyam api naivāhaṃ brūyāṃ vacanam īdṛśam | katham apriyam evāhaṃ brūyāṃ satyam idaṃ vacaḥ ||
mama tāvan niyogasthās tvadbandhujanavāhinaḥ | kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ ||
yadi me yācamānasya tyāgam eva kariṣyasi | saratho 'gniṃ pravekṣyāmi tyakta mātra iha tvayā ||
bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te | rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava ||
tat kṛtena mayā prāptaṃ ratha caryā kṛtaṃ sukham | āśaṃse tvatkṛtenāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham ||
prasīdecchāmi te 'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ | prītyābhihitam icchāmi bhava me patyanantaraḥ ||
tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan | ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmy aham ||
na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayāyodhyā tvayā vinā | rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā ||
ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ | paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim ||
vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ | yad anena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ ||
caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane | kṣaṇabhūtāni yāsyanti śataśas tu tato 'nyathā ||
bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi | bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātum arhasi ||
evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ | rāmo bhṛtyānukampī tu sumantram idam abravīt ||
Когда Рама отсылал его назад, Сумантра, иссушенный скорбью, выслушал всю эту речь и из любви сказал Какутстхе: «Если я, не соблюдая должного этикета, буду говорить прямо из любви, прошу тебя простить эти слова как слова преданного слуги. Как же я, лишённый тебя, вернусь в ту столицу, которая из-за разлуки с тобой подобна матери, обезумевшей от скорби по сыну? Даже когда Рама был на колеснице, люди не могли спокойно смотреть на неё; увидев колесницу без Рамы, тот город, пожалуй, разорвётся от горя. Столица впадёт в уныние, когда увидит эту пустую колесницу, где остался один возница, словно войско на поле боя, потерявшее своего героя. Подданные, наверное, сегодня не принимают пищи, мысленно видя тебя впереди себя, хотя ты живёшь далеко. Тот скорбный вопль, который горожане издали при твоём изгнании, они сделают в сто раз сильнее, едва увидев меня на колеснице. И что же я скажу царице? “Твой сын уведён мною к материнским родичам; не предавайся скорби”? Даже ложных слов такого рода я не смог бы сказать; как же я скажу эту горькую правду? Лучшие кони, стоящие у меня на службе и возившие твоих близких, как повезут колесницу, лишённую тебя? Если ты, несмотря на мои мольбы, всё же оставишь меня, я вместе с колесницей войду в огонь, едва буду здесь тобой покинут. Те существа, которые в лесу будут мешать твоей аскезе, я буду отгонять колесницей, о Рагхава. Прежним служением колеснице я обрёл счастье; теперь надеюсь ради тебя обрести счастье лесного пребывания. Смилуйся: я хочу быть рядом с тобой в лесу. Прими сказанное из любви; будь моим ближайшим господином. Живя в лесу, я буду исполнять служение тебе, неся его на своей голове; я полностью оставляю и Айодхью, и даже мир богов. Без тебя я не могу войти в Айодхью, как человек греховных поступков не может войти в столицу Индры. И эти кони, о герой, если будут служить тебе в лесу, достигнут высшей цели. Когда срок лесного изгнания истечёт, вот моё заветное желание: на этой самой колеснице снова отвезти тебя в город. Четырнадцать лет в лесу, если я буду с тобой, пройдут как мгновение; иначе они станут в сотни раз длиннее. О любящий слуг, ты не должен оставлять меня, преданного служителя, который твёрдо стоит на пути сына своего господина». Когда Сумантра так многообразно и жалобно умолял снова и снова, Рама, сострадательный к слугам, сказал ему:
727e5b8cd349 · publicado 22 jun 2026, 0:00:00 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Мольба Сумантры показывает служение как личную верность, а не только должность. Он не отделяет себя от Рамы, коней и колесницы: всё, что раньше служило царскому пути, теперь просится служить лесному обету.