श्रीमद्भागवतम्
A Vow Kept to the Letter10.54.18-36
4728 / 5136
Linuxपन्ने पलटें
श्रीमद्भागवतम् · 10.54.18-36
देवनागरी

रुक्मी तु राक्षसोद्वाहं कृष्ण-द्विड् असहन् स्वसुः
पृष्ठतो ऽन्वगमत् कृष्णम् अक्षौहिण्या वृतो बली
रुक्म्य् अमर्षी सु-संरब्धः शृण्वतां सर्व-भूभुजाम्
प्रतिजज्ञे महा-बाहुर् दंशितः स-शरासनः
अहत्वा समरे कृष्णम् अप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम्
कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यम् एतद् ब्रवीमि वः
इत्य् उक्त्वा रथम् आरुह्य सारथिं प्राह सत्वरः
चोदयाश्वान् यतः कृष्णः तस्य मे संयुगं भवेत्
अद्याहं निशितैर् बाणैर् गोपालस्य सु-दुर्मतेः
नेष्ये वीर्य-मदं येन स्वसा मे प्रसभं हृता
विकत्थमानः कुमतिर् ईश्वरस्याप्रमाण-वित्
रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्य् अथाह्वयत्
धनुर् विकृष्य सु-दृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः
आह चात्र क्षणं तिष्ठ यदूनां कुल-पांसन
यत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्क्ष-वद् धविः
हरिष्ये ऽद्य मदं मन्द मायिनः कूट-योधिनः
यावन् न मे हतो बाणैः शयीथा मुञ्च दारीकाम्
स्मयन् कृष्णो धनुश् छित्त्वा षड्भिर् विव्याध रुक्मिणम्
अष्टभिश् चतुरो वाहान् द्वाभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभिः
स चान्यद् धनुर् आधाय कृष्णं विव्याध पञ्चभिः
तैस् तादितः शरौघैस् तु चिच्छेद धनुर् अच्युतः
पुनर् अन्यद् उपादत्त तद् अप्य् अच्छिनद् अव्ययः
परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्ति-तोमरौ
यद् यद् आयुधम् आदत्त तत् सर्वं सो ऽच्छिनद् धरिः
ततो रथाद् अवप्लुत्य खड्ग-पाणिर् जिघांसया
कृष्णम् अभ्यद्रवत् क्रुद्धः पतङ्ग इव पावकम्
तस्य चापततः खड्गं तिलशश् चर्म चेषुभिः
छित्त्वासिम् आददे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुम् उद्यतः
दृष्ट्वा भ्रातृ-वधोद्योगं रुक्मिणी भय-विह्वला
पतित्वा पादयोर् भर्तुर् उवाच करुणं सती
योगेश्वराप्रमेयात्मन् देव-देव जगत्-पते
हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महा-भुज
तया परित्रास-विकम्पिताङ्गया शुचावशुष्यन्-मुख-रुद्ध-कण्ठया
कातर्य-विस्रंसित-हेम-मालया गृहीत-पादः करुणो न्यवर्तत
चैलेन बद्ध्वा तम् असाधु-कारीणं स-श्मश्रु-केशं प्रवपन् व्यरूपयत्
तावन् ममर्दुः पर-सैन्यम् अद्भुतं यदु-प्रवीरा नलिनीं यथा गजाः
कृष्णान्तिकम् उपव्रज्य ददृशुस् तत्र रुक्मिणम्
तथा-भूतं हत-प्रायं दृष्ट्वा सङ्कर्षणो विभुः
विमुच्य बद्धं करुणो भगवान् कृष्णम् अब्रवीत्

लिप्यंतरण (IAST)

rukmī tu rākṣasodvāhaṃ kṛṣṇa-dviḍ asahan svasuḥ
pṛṣṭhato 'nvagamat kṛṣṇam akṣauhiṇyā vṛto balī
rukmy amarṣī su-saṃrabdhaḥ śṛṇvatāṃ sarva-bhūbhujām
pratijajñe mahā-bāhur daṃśitaḥ sa-śarāsanaḥ
ahatvā samare kṛṣṇam apratyūhya ca rukmiṇīm
kuṇḍinaṃ na pravekṣyāmi satyam etad bravīmi vaḥ
ity uktvā ratham āruhya sārathiṃ prāha satvaraḥ
codayāśvān yataḥ kṛṣṇaḥ tasya me saṃyugaṃ bhavet
adyāhaṃ niśitair bāṇair gopālasya su-durmateḥ
neṣye vīrya-madaṃ yena svasā me prasabhaṃ hṛtā
vikatthamānaḥ kumatir īśvarasyāpramāṇa-vit
rathenaikena govindaṃ tiṣṭha tiṣṭhety athāhvayat
dhanur vikṛṣya su-dṛḍhaṃ jaghne kṛṣṇaṃ tribhiḥ śaraiḥ
āha cātra kṣaṇaṃ tiṣṭha yadūnāṃ kula-pāṃsana
yatra yāsi svasāraṃ me muṣitvā dhvāṅkṣa-vad dhaviḥ
hariṣye 'dya madaṃ manda māyinaḥ kūṭa-yodhinaḥ
yāvan na me hato bāṇaiḥ śayīthā muñca dārīkām
smayan kṛṣṇo dhanuś chittvā ṣaḍbhir vivyādha rukmiṇam
aṣṭabhiś caturo vāhān dvābhyāṃ sūtaṃ dhvajaṃ tribhiḥ
sa cānyad dhanur ādhāya kṛṣṇaṃ vivyādha pañcabhiḥ
tais tāditaḥ śaraughais tu ciccheda dhanur acyutaḥ
punar anyad upādatta tad apy acchinad avyayaḥ
parighaṃ paṭṭiśaṃ śūlaṃ carmāsī śakti-tomarau
yad yad āyudham ādatta tat sarvaṃ so 'cchinad dhariḥ
tato rathād avaplutya khaḍga-pāṇir jighāṃsayā
kṛṣṇam abhyadravat kruddhaḥ pataṅga iva pāvakam
tasya cāpatataḥ khaḍgaṃ tilaśaś carma ceṣubhiḥ
chittvāsim ādade tigmaṃ rukmiṇaṃ hantum udyataḥ
dṛṣṭvā bhrātṛ-vadhodyogaṃ rukmiṇī bhaya-vihvalā
patitvā pādayor bhartur uvāca karuṇaṃ satī
yogeśvarāprameyātman deva-deva jagat-pate
hantuṃ nārhasi kalyāṇa bhrātaraṃ me mahā-bhuja
tayā paritrāsa-vikampitāṅgayā śucāvaśuṣyan-mukha-ruddha-kaṇṭhayā
kātarya-visraṃsita-hema-mālayā gṛhīta-pādaḥ karuṇo nyavartata
cailena baddhvā tam asādhu-kārīṇaṃ sa-śmaśru-keśaṃ pravapan vyarūpayat
tāvan mamarduḥ para-sainyam adbhutaṃ yadu-pravīrā nalinīṃ yathā gajāḥ
kṛṣṇāntikam upavrajya dadṛśus tatra rukmiṇam
tathā-bhūtaṃ hata-prāyaṃ dṛṣṭvā saṅkarṣaṇo vibhuḥ
vimucya baddhaṃ karuṇo bhagavān kṛṣṇam abravīt

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
रुक्मी तु राक्षस-उद्वाहम् कृष्ण-द्विट् अ-सहन् स्वसुःrukmī tu rākṣasa-udvāham kṛṣṇa-dviṭ a-sahan svasuḥа Рукми, ненавистник Кришны, не стерпев ракшасовой свадьбы сестры; Рукми же ракшасовую свадьбу Кришныненавистник нетерпящий сестры
पृष्ठतः अन्वगमत् कृष्णम् अक्षौहिण्या वृतः बलीpṛṣṭhataḥ anvagamat kṛṣṇam akṣauhiṇyā vṛtaḥ balīпогнался за Кришною сзади, окружённый акшаухини, могучий; сзади погнался за Кришною акшаухини окружённый могучий
रुक्मी अ-मर्षी सु-संरब्धः शृण्वताम् सर्व-भू-भुजाम्rukmī a-marṣī su-saṃrabdhaḥ śṛṇvatām sarva-bhū-bhujāmРукми, нетерпимый, весьма разъярённый, на слуху у всех царей; Рукми нетерпящий весьмаразъярённый слышащих всех царей
प्रतिजज्ञे महा-बाहुः दंशितः स-शर-आसनःpratijajñe mahā-bāhuḥ daṃśitaḥ sa-śara-āsanaḥдал обет, мощнорукий, в доспехах, с луком:; дал обет мощнорукий вдоспешный слуковый
अ-हत्वा समरे कृष्णम् अ-प्रत्यूह्य च रुक्मिणीम्a-hatvā samare kṛṣṇam a-pratyūhya ca rukmiṇīm«не убив в битве Кришну и не вернув Рукмини,; неубив в битве Кришну невернув же Рукмини
कुण्डिनम् न प्रवेक्ष्यामि सत्यम् एतत् ब्रवीमि वःkuṇḍinam na pravekṣyāmi satyam etat bravīmi vaḥя не войду в Кундину; истину эту говорю вам»; в Кундину не войду, истину эту говорю вам
इति उक्त्वा रथम् आरुह्य सारथिम् प्राह सत्वरःiti uktvā ratham āruhya sārathim prāha satvaraḥсказав так, взойдя на колесницу, он поспешно сказал возничему:; так сказав колесницу взойдя возничему сказал поспешный
चोदय अश्वान् यतः कृष्णः तस्य मे संयुगम् भवेत्codaya aśvān yataḥ kṛṣṇaḥ tasya me saṃyugam bhavet«гони коней туда, где Кришна: да будет у меня с ним битва; гони коней где Кришна, его моя битва да будет
अद्य अहम् निशितैः बाणैः गोपालस्य सु-दुर्-मतेःadya aham niśitaiḥ bāṇaiḥ gopālasya su-dur-mateḥ«ныне я острыми стрелами у пастуха, весьма злоумного,; ныне я острыми стрелами пастуха весьмазлоумного
नेष्ये वीर्य-मदम् येन स्वसा मे प्रसभम् हृताneṣye vīrya-madam yena svasā me prasabham hṛtāотниму спесь доблести — [у того], кем силою похищена моя сестра»; уведу доблести спесь которым сестра моя силою похищена
विकत्थमानः कु-मतिः ईश्वरस्य अ-प्रमाण-वित्vikatthamānaḥ ku-matiḥ īśvarasya a-pramāṇa-vitпохваляющийся, дурноумный, не знающий меры господа; похваляющийся дурноумный господа меры незнающий
रथेन एकेन गोविन्दम् तिष्ठ तिष्ठ इति अथ आह्वयत्rathena ekena govindam tiṣṭha tiṣṭha iti atha āhvayatна одной колеснице вызвал Говинду: «стой, стой!»; колесницею одною Говинду «стой, стой» так затем вызвал
धनुः विकृष्य सु-दृढम् जघ्ने कृष्णम् त्रिभिः शरैःdhanuḥ vikṛṣya su-dṛḍham jaghne kṛṣṇam tribhiḥ śaraiḥнатянув весьма крепкий лук, он поразил Кришну тремя стрелами; лук натянув весьмакрепкий поразил Кришну тремя стрелами
आह च अत्र क्षणम् तिष्ठ यदूनाम् कुल-पांसनāha ca atra kṣaṇam tiṣṭha yadūnām kula-pāṃsanaи сказал: «постой здесь мгновение, о позорящий род Яду!; сказал же здесь мгновение стой, Яду рода позорящий
यत्र यासि स्वसारम् मे मुषित्वा ध्वाङ्क्ष-वत् हविःyatra yāsi svasāram me muṣitvā dhvāṅkṣa-vat haviḥ«куда ты едешь, похитив мою сестру, — как ворона жертвенное [приношение]?; куда едешь сестру мою похитив ворона словно жертву
हरिष्ये अद्य मदम् मन्द मायिनः कूट-योधिनःhariṣye adya madam manda māyinaḥ kūṭa-yodhinaḥныне я отниму спесь, о тупица, у обманщика, бьющегося хитростью; отниму ныне спесь, тупой, обманщика хитростьюбьющегося
यावत् न मे हतः बाणैः शयीथाः मुञ्च दारिकाम्yāvat na me hataḥ bāṇaiḥ śayīthāḥ muñca dārikām«покуда ты не убит моими стрелами и не лёг — отпусти девицу»;; покуда не мною убитый стрелами ляжешь, отпусти девицу
स्मयन् कृष्णः धनुः छित्त्वा षड्भिः विव्याध रुक्मिणम्smayan kṛṣṇaḥ dhanuḥ chittvā ṣaḍbhiḥ vivyādha rukmiṇamусмехнувшись, Кришна, рассёкши [его] лук, шестью [стрелами] пронзил Рукми; усмехающийся Кришна лук рассёкши шестью пронзил Рукми
अष्टभिः चतुरः वाहान् द्वाभ्याम् सूतम् ध्वजम् त्रिभिःaṣṭabhiḥ caturaḥ vāhān dvābhyām sūtam dhvajam tribhiḥвосемью — четырёх коней, двумя — возничего, тремя — стяг; восемью четырёх коней двумя возничего стяг тремя
सः च अन्यत् धनुः आधाय कृष्णम् विव्याध पञ्चभिःsaḥ ca anyat dhanuḥ ādhāya kṛṣṇam vivyādha pañcabhiḥи тот, взяв другой лук, пронзил Кришну пятью; он же другой лук взяв Кришну пронзил пятью
तैः ताडितः शर-ओघैः तु चिच्छेद धनुः अच्युतःtaiḥ tāḍitaḥ śara-oghaiḥ tu ciccheda dhanuḥ acyutaḥпоражаемый теми потоками стрел, Ачьюта рассёк [его] лук; теми поражаемый стрел потоками же рассёк лук Ачьюта
पुनः अन्यत् उपादत्त तत् अपि अच्छिनत् अ-व्ययःpunaḥ anyat upādatta tat api acchinat a-vyayaḥон снова взял другой — и его тоже рассёк Неубывающий; снова другой взял, то также рассёк неубывающий
परिघम् पट्टिशम् शूलम् चर्म-असी शक्ति-तोमरौparigham paṭṭiśam śūlam carma-asī śakti-tomarauпалицу, паттишу, копьё, щит с мечом, шакти и томару —; палицу, паттишу, копьё, щит-меч, шакти-томару
यत् यत् आयुधम् आदत्त तत् सर्वम् सः अच्छिनत् हरिःyat yat āyudham ādatta tat sarvam saḥ acchinat hariḥкакое ни брал он оружие, всё то рассекал Хари; какое какое оружие брал, то всё он рассекал Хари
ततः रथात् अवप्लुत्य खड्ग-पाणिः जिघांसयाtataḥ rathāt avaplutya khaḍga-pāṇiḥ jighāṃsayāзатем, спрыгнув с колесницы, с мечом в руке, желая убить; затем с колесницы спрыгнув мечерукий убитьжеланием
कृष्णम् अभ्यद्रवत् क्रुद्धः पतङ्गः इव पावकम्kṛṣṇam abhyadravat kruddhaḥ pataṅgaḥ iva pāvakamон в гневе ринулся на Кришну — как мотылёк на огонь; на Кришну ринулся гневный мотылёк словно на огонь
तस्य च आपततः खड्गम् तिलशः चर्म च इषुभिःtasya ca āpatataḥ khaḍgam tilaśaḥ carma ca iṣubhiḥего, налетающего, меч и щит [рассёк] стрелами на кусочки; его же налетающего меч по крупицам щит же стрелами
छित्त्वा असिम् आददे तिग्मम् रुक्मिणम् हन्तुम् उद्यतःchittvā asim ādade tigmam rukmiṇam hantum udyataḥрассёкши, он взял острый меч, изготовившись убить Рукми; рассёкши меч взял острый Рукми убить изготовившийся
दृष्ट्वा भ्रातृ-वध-उद्योगम् रुक्मिणी भय-विह्वलाdṛṣṭvā bhrātṛ-vadha-udyogam rukmiṇī bhaya-vihvalāувидев готовность убить брата, Рукмини, охваченная страхом,; увидев брата убийства готовность Рукмини страхомохваченная
पतित्वा पादयोः भर्तुः उवाच करुणम् सतीpatitvā pādayoḥ bhartuḥ uvāca karuṇam satīприпав к стопам супруга, сказала жалобно, добродетельная:; припав к стопам супруга сказала жалобно добродетельная
योग-ईश्वर अ-प्रमेय-आत्मन् देव-देव जगत्-पतेyoga-īśvara a-prameya-ātman deva-deva jagat-pate«о владыка йоги, чья самость неизмерима, бог богов, владыка мира,; йоги владыка неизмеримосамостный бог богов мира владыка
हन्तुम् न अर्हसि कल्याण भ्रातरम् मे महा-भुजhantum na arhasi kalyāṇa bhrātaram me mahā-bhujaне изволь убивать, о благой, брата моего, о мощнорукий»; убить не изволь, благой, брата моего, мощнорукий
तया परित्रास-विकम्पित-अङ्गया शुचा अवशुष्यत्-मुख-रुद्ध-कण्ठयाtayā paritrāsa-vikampita-aṅgayā śucā avaśuṣyat-mukha-ruddha-kaṇṭhayāею, с телом, дрожащим от ужаса, с лицом, высохшим от горя, со сдавленным горлом,; ею ужасомдрожащетелой горем высыхающеликосдавленногорлой
कातर्य-विस्रंसित-हेम-मालया गृहीत-पादः करुणः न्यवर्ततkātarya-visraṃsita-hema-mālayā gṛhīta-pādaḥ karuṇaḥ nyavartataс золотою гирляндою, спавшею от смятения, — [он], за чьи стопы ухватились, милосердный, отступил; смятениемспавшезолотогирляндной взятостопный милосердный отступил
चैलेन बद्ध्वा तम् अ-साधु-कारिणम् स-श्मश्रु-केशम् प्रवपन् व्यरूपयत्cailena baddhvā tam a-sādhu-kāriṇam sa-śmaśru-keśam pravapan vyarūpayatсвязав его, творящего недоброе, тканью, обрив бороду и волосы, он обезобразил [его]; тканью связав его недобротворящего сбородоволосого обривающий обезобразил
तावत् ममर्दुः पर-सैन्यम् अद्भुतम् यदु-प्रवीराः नलिनीम् यथा गजाःtāvat mamarduḥ para-sainyam adbhutam yadu-pravīrāḥ nalinīm yathā gajāḥмеж тем лучшие герои Яду смяли дивное вражье войско — как слоны лотосовый пруд; меж тем смяли вражье войско дивное Яду лучшие герои лотосовый пруд как слоны
कृष्ण-अन्तिकम् उपव्रज्य ददृशुः तत्र रुक्मिणम्kṛṣṇa-antikam upavrajya dadṛśuḥ tatra rukmiṇamподойдя к Кришне, они увидели там Рукми; к Кришне вблизь подойдя увидели там Рукми
तथा-भूतम् हत-प्रायम् दृष्ट्वा सङ्कर्षणः विभुःtathā-bhūtam hata-prāyam dṛṣṭvā saṅkarṣaṇaḥ vibhuḥв таком виде, почти убитого; увидев [это], вездесущий Санкаршана,; таковым почтиубитого увидев Санкаршана вездесущий
विमुच्य बद्धम् करुणः भगवान् कृष्णम् अब्रवीत्vimucya baddham karuṇaḥ bhagavān kṛṣṇam abravītмилосердный, освободив связанного, Владыка сказал Кришне:; освободив связанного милосердный Владыка Кришне сказал
अनुवाद

«А Рукми, ненавистник Кришны, не стерпев ракшасовой свадьбы сестры, погнался за Кришною сзади, окружённый акшаухини, могучий. Рукми, нетерпимый, весьма разъярённый, на слуху у всех царей дал обет, мощнорукий, в доспехах, с луком: „Не убив в битве Кришну и не вернув Рукмини, я не войду в Кундину; истину эту говорю вам“. Сказав так, взойдя на колесницу, он поспешно сказал возничему: „Гони коней туда, где Кришна: да будет у меня с ним битва. Ныне я острыми стрелами у пастуха, весьма злоумного, отниму спесь доблести — [у того], кем силою похищена моя сестра“. Похваляющийся, дурноумный, не знающий меры господа, на одной колеснице вызвал Говинду: „Стой, стой!“ Натянув весьма крепкий лук, он поразил Кришну тремя стрелами и сказал: „Постой здесь мгновение, о позорящий род Яду! Куда ты едешь, похитив мою сестру, — как ворона жертвенное [приношение]? Ныне я отниму спесь, о тупица, у обманщика, бьющегося хитростью; покуда ты не убит моими стрелами и не лёг — отпусти девицу“. Усмехнувшись, Кришна, рассёкши [его] лук, шестью [стрелами] пронзил Рукми, восемью — четырёх коней, двумя — возничего, тремя — стяг. И тот, взяв другой лук, пронзил Кришну пятью; поражаемый теми потоками стрел, Ачьюта рассёк [его] лук; он снова взял другой — и его тоже рассёк Неубывающий. Палицу, паттишу, копьё, щит с мечом, шакти и томару — какое ни брал он оружие, всё то рассекал Хари. Затем, спрыгнув с колесницы, с мечом в руке, желая убить, он в гневе ринулся на Кришну — как мотылёк на огонь; его, налетающего, меч и щит [рассёк] стрелами на кусочки, рассёкши, он взял острый меч, изготовившись убить Рукми. Увидев готовность убить брата, Рукмини, охваченная страхом, припав к стопам супруга, сказала жалобно, добродетельная: „О владыка йоги, чья самость неизмерима, бог богов, владыка мира, не изволь убивать, о благой, брата моего, о мощнорукий“. Ею, с телом, дрожащим от ужаса, с лицом, высохшим от горя, со сдавленным горлом, с золотою гирляндою, спавшею от смятения, — [он], за чьи стопы ухватились, милосердный, отступил; связав его, творящего недоброе, тканью, обрив бороду и волосы, он обезобразил [его]. Меж тем лучшие герои Яду смяли дивное вражье войско — как слоны лотосовый пруд. Подойдя к Кришне, они увидели там Рукми в таком виде, почти убитого; увидев [это], вездесущий Санкаршана, милосердный, освободив связанного, Владыка сказал Кришне».

संस्करण

5b9f96093fbd · प्रकाशित 15 अग॰ 2026, 10:00:00 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से