वृष्यञ्च मधुरं सर्पिर्वातपित्तकफापहम् । गव्यं मेध्यञ्च चाक्षुष्यं संस्काराच्च त्रिदोषजित्
अपस्मारगदोन्मादमूर्छाघ्नं संस्कृतङ्घृतम् । अजादीनाञ्च सर्पोषि विद्याद्गोक्षीरसद्गुणैः । कफवातहरं मूत्रं सर्वक्रिमिविषापहम्
पाण्डुत्वोदरकुष्ठार्शः शोथगुल्मप्रमेहनुत् । वातश्लेष्महरं बल्यं तैलं कश्यं तिलोद्भवम्
सार्षपं कृमिपाण्डुघ्नं कफमेदो ऽनिलापहम् । क्षौमं तैलमचक्षुष्यं पित्तहृद्वातनाशनम्
अक्षजं कफपित्तघ्नं केश्यं त्वक्श्रोत्रतर्पणम् । त्रिदोषघ्नं मधु प्रोक्तं वातलञ्च प्रकीर्तितम्
हिक्काश्वासकृमिच्छर्दिमेहतृष्णाविषामहम् । इक्षवोरक्तपित्तघ्नो बल्या वृष्याः कफप्रदाः
फाणितं पित्तलं तव्रिं सुरा मत्स्यण्डिका लघुः । खण्डं वृष्यं तथा स्निग्धं स्वाद्वसृक्पित्तवातजित्
वातपित्तहरो रूक्षो वातघ्नः कफकृद्गुडः । स पित्तघ्नः परः पथ्यः पुराणो ऽसृक्प्रसादनः
रक्तिपित्तहरा वृष्या सस्नेहा गडशर्करा । सर्वपित्तकरं मद्यमम्लत्वात्कफवातजित्
रक्तपित्तकरास्तीक्ष्णास्तथा सौवीरजातयः । पाचनो दीपनः पथ्यो मण्डः स्याद्भृष्टतण्डुलः
वातानुलोमनी लघ्वी पेया वस्तिविशोधनी । सतक्रदाडिमव्योषा सगुडा मधुपिप्पली
vṛṣyañca madhuraṃ sarpirvātapittakaphāpaham / gavyaṃ medhyañca cākṣuṣyaṃ saṃskārācca tridoṣajit
apasmāragadonmādamūrchāghnaṃ saṃskṛtaṅghṛtam / ajādīnāñca sarpoṣi vidyādgokṣīrasadguṇaiḥ / kaphavātaharaṃ mūtraṃ sarvakrimiviṣāpaham
pāṇḍutvodarakuṣṭhārśaḥ śothagulmapramehanut / vātaśleṣmaharaṃ balyaṃ tailaṃ kaśyaṃ tilodbhavam
sārṣapaṃ kṛmipāṇḍughnaṃ kaphamedo 'nilāpaham / kṣaumaṃ tailamacakṣuṣyaṃ pittahṛdvātanāśanam
akṣajaṃ kaphapittaghnaṃ keśyaṃ tvakśrotratarpaṇam / tridoṣaghnaṃ madhu proktaṃ vātalañca prakīrtitam
hikkāśvāsakṛmicchardimehatṛṣṇāviṣāmaham / ikṣavoraktapittaghno balyā vṛṣyāḥ kaphapradāḥ
phāṇitaṃ pittalaṃ tavriṃ surā matsyaṇḍikā laghuḥ / khaṇḍaṃ vṛṣyaṃ tathā snigdhaṃ svādvasṛkpittavātajit
vātapittaharo rūkṣo vātaghnaḥ kaphakṛdguḍaḥ / sa pittaghnaḥ paraḥ pathyaḥ purāṇo 'sṛkprasādanaḥ
raktipittaharā vṛṣyā sasnehā gaḍaśarkarā / sarvapittakaraṃ madyamamlatvātkaphavātajit
raktapittakarāstīkṣṇāstathā sauvīrajātayaḥ / pācano dīpanaḥ pathyo maṇḍaḥ syādbhṛṣṭataṇḍulaḥ
vātānulomanī laghvī peyā vastiviśodhanī / satakradāḍimavyoṣā saguḍā madhupippalī
Топлёное масло укрепляет, сладко и уносит ветер, жёлчь и слизь; коровье укрепляет разум, полезно глазам и от обработки побеждает три доши. Обработанное топлёное масло губит падучую, недуг, безумие и обморок. О маслах козьего и прочего молока да знает он, что они со свойствами коровьего. Моча уносит слизь и ветер и губит всех червей и яд. Кунжутное масло, «кашья», гонит бледную немочь, водянку, кушту, геморрой, отёк, гульму и прамеху, уносит ветер и слизь и даёт силу. Горчичное губит червей и бледную немочь и уносит слизь, жир и ветер. Льняное масло не полезно глазам, уносит жёлчь и губит ветер. Масло из бибхитаки губит слизь и жёлчь, полезно волосам и питает кожу и слух. Мёд назван губящим три доши и объявлен родящим ветер; он уносит икоту, одышку, червей, рвоту, прамеху, жажду и яд. Сахарный тростник губит кровь и жёлчь; изделия из него дают силу, укрепляют и дают слизь. Патока родит жёлчь; таври, хмельное и матсьяндика легки; сахар-леденец укрепляет, маслянист и сладок, побеждает кровь, жёлчь и ветер. Патока уносит ветер и жёлчь, суха, губит ветер и творит слизь; старая же губит жёлчь, весьма благотворна и просветляет кровь. Сахар из патоки уносит кровь и жёлчь, укрепляет и маслянист. Хмельное творит всякую жёлчь, а от кислоты побеждает слизь и ветер; резкие же виды саувиры творят кровь и жёлчь. Отвар из поджаренного риса переваривает, разжигает и благотворен. Жидкая каша легка, направляет ветер вниз и очищает пузырь — с пахтою, гранатом, тремя острыми, с патокой, мёдом и пиппали.
5235cb27f274 · प्रकाशित 2 सित॰ 2026, 5:32:11 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Масла разобраны по сырью, и у каждого своё назначение: кунжутное — для тела, горчичное — против червей, льняное — не для глаз, из бибхитаки — для волос и слуха. Выбор делается не по достоинству масла вообще, а по месту приложения.
О патоке сказано и то, что она творит слизь, и то, что старая просветляет кровь. Выдержка меняет действие, как и у молочного, — только здесь в лучшую сторону.
После перечня веществ идут готовые блюда: отвар поджаренного риса, жидкая каша с добавками. Перечисление доходит до того, что подают больному, и этим смыкается с лечением.