हरिवंश
От Шашабинду и Джьямгхи к Видарбхе, Мадху и СатватамHV 26.9-18
139 / 607
हरिवंश · HV 26.9-18
देवनागरी

शतप्रसूतिम् इच्छन् वै सुतं कम्बलबर्हिषः बभूव रुक्मकवचः शतप्रसवतः सुतः ॥
निहत्य रुक्मकवचः शतं कवचिनां रणे धन्विनां निशितैर् बाणैर् अवाप श्रियम् उत्तमाम् ॥
जज्ञे च रुक्मकवचात् पराजित् परवीरहा जज्ञिरे पञ्च पुत्रास् तु महावीर्याः पराजिताः रुक्मेषुः पृथुरुक्मश् च ज्यामघः पालितो हरिः ॥
पालितं च हरिं चैव विदेहेभ्यः पिता ददौ रुक्मेषुर् अभवद् राजा पृथुरुक्मश् च संश्रितः ताभ्यां प्रव्राजितो राज्याज् ज्यामघो ऽवसद् आश्रमे ॥
प्रशान्तः स वनस्थस् तु ब्राह्मणेनावबोधितः जगाम रथम् आस्थाय देशम् अन्यं ध्वजी रथी ॥
नर्मदाकूलम् एकाकी नर्मदां मृत्तिकावतीम् ऋक्षवन्तं गिरिं जित्वा शुक्तिमत्याम् उवास सः ॥
ज्यामघस्याभवद् भार्या चैत्रा परिणता सती अपुत्रो ऽपि च राजा स नान्यां भार्याम् अविन्दत ॥
तस्यासीद् विजयो युद्धे तत्र कन्याम् अवाप सः भार्याम् उवाच संत्रासात् स्नुषेति स नरेश्वरः ॥
एतच् छ्रुत्वाब्रवीद् एनं कस्य चेयं स्नुषेति वै यस् ते जनिष्यते पुत्रस् तस्य भार्येति जातभीः ॥
उग्रेण तपसा तस्याः कन्यायाः सा व्यजायत पुत्र्यां विदर्भं सुभागा चैत्रा परिणता सती ॥

लिप्यंतरण (IAST)

śataprasūtim icchan vai sutaṃ kambalabarhiṣaḥ babhūva rukmakavacaḥ śataprasavataḥ sutaḥ ||
nihatya rukmakavacaḥ śataṃ kavacināṃ raṇe dhanvināṃ niśitair bāṇair avāpa śriyam uttamām ||
jajñe ca rukmakavacāt parājit paravīrahā jajñire pañca putrās tu mahāvīryāḥ parājitāḥ rukmeṣuḥ pṛthurukmaś ca jyāmaghaḥ pālito hariḥ ||
pālitaṃ ca hariṃ caiva videhebhyaḥ pitā dadau rukmeṣur abhavad rājā pṛthurukmaś ca saṃśritaḥ tābhyāṃ pravrājito rājyāj jyāmagho 'vasad āśrame ||
praśāntaḥ sa vanasthas tu brāhmaṇenāvabodhitaḥ jagāma ratham āsthāya deśam anyaṃ dhvajī rathī ||
narmadākūlam ekākī narmadāṃ mṛttikāvatīm ṛkṣavantaṃ giriṃ jitvā śuktimatyām uvāsa saḥ ||
jyāmaghasyābhavad bhāryā caitrā pariṇatā satī aputro 'pi ca rājā sa nānyāṃ bhāryām avindata ||
tasyāsīd vijayo yuddhe tatra kanyām avāpa saḥ bhāryām uvāca saṃtrāsāt snuṣeti sa nareśvaraḥ ||
etac chrutvābravīd enaṃ kasya ceyaṃ snuṣeti vai yas te janiṣyate putras tasya bhāryeti jātabhīḥ ||
ugreṇa tapasā tasyāḥ kanyāyāḥ sā vyajāyata putryāṃ vidarbhaṃ subhāgā caitrā pariṇatā satī ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
शतप्रसूतिम् इच्छन् वैśataprasūtim icchan vaiжелая сотню потомства; стремясь к ста рождениям
सुतं कम्बलबर्हिषःsutaṃ kambalabarhiṣaḥсын Камбала-бархиши; потомок Камбала-бархиши
बभूव रुक्मकवचःbabhūva rukmakavacaḥбыл Рукмакавача; появился Рукмакавача
शतप्रसवतः सुतःśataprasavataḥ sutaḥсын Шатапрасавы; потомок Шатапрасавы
निहत्य रुक्मकवचःnihatya rukmakavacaḥРукмакавача, уничтожив; Рукмакавача, сразив
शतं कवचिनां रणेśataṃ kavacināṃ raṇeсотню облачённых в панцири в битве; сто воинов в доспехах на поле боя
धन्विनां निशितैर् बाणैर्dhanvināṃ niśitair bāṇairлучниками с острыми стрелами; среди лучников острыми стрелами
अवाप श्रियम् उत्तमाम्avāpa śriyam uttamāmобрёл высшую славу; достиг превосходного величия
जज्ञे च रुक्मकवचात्jajñe ca rukmakavacātи от Рукмакавачи родился; от Рукмакавачи появился
पराजित् परवीरहाparājit paravīrahāПараджит, губитель чужих героев; Параджит, сражающий вражеских воинов
जज्ञिरे पञ्च पुत्रास् तुjajñire pañca putrās tuродились же пять сыновей; появилось пять потомков
महावीर्याः पराजिताःmahāvīryāḥ parājitāḥвеликодоблестные, побеждённые; очень могучие, покорённые
रुक्मेषुः पृथुरुक्मश् चrukmeṣuḥ pṛthurukmaś caРукмешу и Притхурукма; Рукмешу, также Притхурукма
ज्यामघः पालितो हरिःjyāmaghaḥ pālito hariḥДжьямгха, Палита, Хари; Джьямгха, также Палита и Хари
रुक्मेषुर् अभवद् राजाrukmeṣur abhavad rājāРукмешу был царём; владыкой стал Рукмешу
पृथुरुक्मश् च संश्रितःpṛthurukmaś ca saṃśritaḥа Притхурукма укрылся; Притхурукма же нашёл прибежище
पालितं च हरिं चैवpālitaṃ ca hariṃ caivaПалиту и Хари также; и Палиту, и Хари
विदेहेभ्यः पिता ददौvidehebhyaḥ pitā dadauотец отдал Видехам; родитель передал Видехам
ताभ्यां प्रव्राजितो राज्याज्tābhyāṃ pravrājito rājyājими двумя изгнанный из царства; изгнанный этими двумя от власти
ज्यामघो ऽवसद् आश्रमेjyāmagho 'vasad āśrameДжьямгха жил в ашраме; Джьямгха поселился в обители
प्रशान्तः स वनस्थस् तुpraśāntaḥ sa vanasthas tuумиротворённый, он же лесной житель; он, успокоенный и живущий в лесу
ब्राह्मणेनावबोधितःbrāhmaṇenāvabodhitaḥбрахманом пробуждённый; получив наставление от брахмана
जगाम रथम् आस्थायjagāma ratham āsthāyaон отправился, взойдя на колесницу; поднявшись на колесницу, ушёл
देशम् अन्यं ध्वजी रथीdeśam anyaṃ dhvajī rathīв другую страну, знаменосный колесничий; в иной край, воин со стягом
नर्मदाकूलम् एकाकीnarmadākūlam ekākīберег Нармады одинокий; один он к берегу Нармады
नर्मदां मृत्तिकावतीम्narmadāṃ mṛttikāvatīmНармаду Мриттикавати; к Нармаде, богатой глиной
ऋक्षवन्तं गिरिं जित्वाṛkṣavantaṃ giriṃ jitvāзавоевав гору Рикшавант; покорив Рикшавантскую гору
शुक्तिमत्याम् उवास सःśuktimatyām uvāsa saḥон жил в Шуктимати; поселился он в Шуктимати
ज्यामघस्याभवद् भार्याjyāmaghasyābhavad bhāryāженой Джьямгхи была; у Джьямгхи была супруга
चैत्रा परिणता सतीcaitrā pariṇatā satīЧайтра, зрелая верная жена; Чайтра, взрослая и добродетельная
अपुत्रो ऽपि च राजा सaputro 'pi ca rājā saи этот царь, хотя бездетный; тот владыка, не имея сына
नान्यां भार्याम् अविन्दतnānyāṃ bhāryām avindataне взял другую жену; не обрёл иной супруги
तस्यासीद् विजयो युद्धेtasyāsīd vijayo yuddheу него была победа в битве; он одержал победу в сражении
तत्र कन्याम् अवाप सःtatra kanyām avāpa saḥтам девушку получил он; там он обрёл девушку
भार्याम् उवाच संत्रासात्bhāryām uvāca saṃtrāsātжене сказал из страха; из испуга сказал супруге
स्नुषेति स नरेश्वरःsnuṣeti sa nareśvaraḥэто невестка, тот владыка людей; это сноха, произнёс царь
एतच् छ्रुत्वाब्रवीद् एनंetac chrutvābravīd enaṃэто услышав, сказала ему; услышав это, она сказала ему
कस्य चेयं स्नुषेति वैkasya ceyaṃ snuṣeti vaiчья же это сноха; чьей снохой она будет
यस् ते जनिष्यते पुत्रस्yas te janiṣyate putrasсын, который у тебя родится; тот сын, что появится у тебя
तस्य भार्येति जातभीःtasya bhāryeti jātabhīḥона будет его женой, сказал испугавшись; это его супруга, ответил он в страхе
उग्रेण तपसा तस्याःugreṇa tapasā tasyāḥеё суровым тапасом; силой её тяжкой аскезы
कन्यायाः सा व्यजायतkanyāyāḥ sā vyajāyataот девушки она породила; она произвела от этой девы
पुत्र्यां विदर्भं सुभागाputryāṃ vidarbhaṃ subhāgāот девушки Видарбху счастливая; благая женщина родила Видарбху
चैत्रा परिणता सतीcaitrā pariṇatā satīЧайтра, созревшая верная жена; Чайтра, став зрелой и добродетельной
अनुवाद

«Желая многочисленного потомства, сын Камбала-бархиши породил Шатапрасаву, а сыном Шатапрасавы стал Рукмакавача. В битве Рукмакавача сразил сотню воинов в панцирях и, как лучник, острыми стрелами обрёл высшее величие. От Рукмакавачи родился Параджит, губитель чужих героев, и у него родились пять сыновей великой доблести: Рукмешу, Притхурукма, Джьямгха, Палита и Хари. Отец отдал Палиту и Хари Видехам. Рукмешу стал царём, Притхурукма нашёл прибежище; изгнанный этими двумя из царства, Джьямгха жил в ашраме. Умиротворённый лесной житель, наставленный брахманом, он взошёл на колесницу и отправился в другую страну как знаменосный воин. Один он пришёл к берегу Нармады, к Мриттикавати на Нармаде; покорив гору Рикшавант, он поселился в Шуктимати. Женой Джьямгхи была Чайтра, зрелая и добродетельная. Хотя этот царь был бездетен, он не взял другой жены. Одержав победу в битве, он добыл там девушку и, испугавшись, сказал своей супруге: “Это сноха”. Услышав это, она спросила его: “Чьей же снохой она будет?” Охваченный страхом, он ответил: “Она будет женой сына, который родится у тебя”. Силой её сурового тапаса счастливая Чайтра, зрелая и верная жена, произвела от этой девушки Видарбху».

संस्करण

59f986116c44 · प्रकाशित 22 जून 2026, 3:30:50 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से