हरिवंश
Нарада побуждает Вишну нисойти и уничтожить демоновHV 44.67-83
236 / 607
हरिवंश · HV 44.67-83
देवनागरी

यो ऽप्य् असौ हयविक्रान्तो हयग्रीव इति स्मृतः केशी नाम हयो जातः स तस्यैव जघन्यजः ॥
स दुष्टो हेषितपटुः केसरी निरवग्रहः वृन्दावने वसत्य् एको नृणां मांसानि भक्षयन् ॥
अरिष्टो बलिपुत्रस् तु ककुद्मी वृषरूपधृक् गवाम् अरित्वम् आपन्नः कामरूपी महासुरः ॥
रिष्टो नाम दितेः पुत्रो वरिष्ठो दानवेषु यः स कुञ्जरत्वम् आपन्नो दैत्यः कंसस्य वाहनः ॥
लम्बो नामेति विख्यातो यो ऽसौदैत्येषु दर्पितः प्रलम्बो नाम भूत्वासौ वटं भाण्डीरम् आश्रितः ॥
खर इत्य् उच्यते दैत्यो धेनुकः सो ऽसुरोत्तमः घोरं तालवनं दैत्यश् चरत्य् उत्सारयन् प्रजाः ॥
वराहश् च किशोरश् च ताव् उभौ दानवोत्तमौ मल्लौ रङ्गगतौ तौ तु जातौ चाणूरमुष्टिकौ ॥
यौ तौ मयश् च तारश् च दानवौ दानवान्तक प्राग्ज्योतिषे तौ भौमस्य नरकस्य पुरे रतौ ॥
एते दैत्या विनिहतास् त्वया विष्णो निराकृताः मानुषं वपुर् आस्थाय बाधन्ते भुवि मानवान् ॥
त्वत्कथाद्वेषिणः सर्वे त्वन्मयान् घ्नन्ति मानवान् तव प्रसादात् तेषां वै दानवानां क्षयो भवेत् ॥
तव ते दिवि बिभ्यन्ति त्वत्तो बिभ्यन्ति सागरे पृथिव्यां बिभ्यति त्वत्तो नान्यस्य तु कथंचन ॥
दुर्वृत्तस्य हतस्यापि त्वया नान्येन श्रीधर दिवश् च्युतस्य दैत्यस्य गतिर् भवति मेदिनी ॥
व्युत्थितस्य तु मेदिन्यां हतस्य नृशरीरिणः दुर्लभं स्वर्गगमनं त्वयि जाग्रति केशव ॥
तद् आगच्छ स्वयं विष्णो गच्छाव पृथिवीतलम् दानवानां विनाशाय विसृजात्मानम् आत्मना ॥
मूर्तयो हि तवाव्यक्ता दृश्यादृश्याः सुरोत्तमैः तासु सृष्टास् त्वया देवाः संभविष्यन्ति भूतले ॥
तवावतरणे विष्णो कंसः स विनशिष्यति सेत्स्यते च स कार्यार्थो यस्यार्थे भूमिर् आगता ॥
त्वं भारते कार्यगुरुस् त्वं चक्षुस् त्वं परायणः तद् आगच्छ हृषीकेश क्षितौ ताञ् जहि दानवान् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yo 'py asau hayavikrānto hayagrīva iti smṛtaḥ keśī nāma hayo jātaḥ sa tasyaiva jaghanyajaḥ ||
sa duṣṭo heṣitapaṭuḥ kesarī niravagrahaḥ vṛndāvane vasaty eko nṛṇāṃ māṃsāni bhakṣayan ||
ariṣṭo baliputras tu kakudmī vṛṣarūpadhṛk gavām aritvam āpannaḥ kāmarūpī mahāsuraḥ ||
riṣṭo nāma diteḥ putro variṣṭho dānaveṣu yaḥ sa kuñjaratvam āpanno daityaḥ kaṃsasya vāhanaḥ ||
lambo nāmeti vikhyāto yo 'saudaityeṣu darpitaḥ pralambo nāma bhūtvāsau vaṭaṃ bhāṇḍīram āśritaḥ ||
khara ity ucyate daityo dhenukaḥ so 'surottamaḥ ghoraṃ tālavanaṃ daityaś caraty utsārayan prajāḥ ||
varāhaś ca kiśoraś ca tāv ubhau dānavottamau mallau raṅgagatau tau tu jātau cāṇūramuṣṭikau ||
yau tau mayaś ca tāraś ca dānavau dānavāntaka prāgjyotiṣe tau bhaumasya narakasya pure ratau ||
ete daityā vinihatās tvayā viṣṇo nirākṛtāḥ mānuṣaṃ vapur āsthāya bādhante bhuvi mānavān ||
tvatkathādveṣiṇaḥ sarve tvanmayān ghnanti mānavān tava prasādāt teṣāṃ vai dānavānāṃ kṣayo bhavet ||
tava te divi bibhyanti tvatto bibhyanti sāgare pṛthivyāṃ bibhyati tvatto nānyasya tu kathaṃcana ||
durvṛttasya hatasyāpi tvayā nānyena śrīdhara divaś cyutasya daityasya gatir bhavati medinī ||
vyutthitasya tu medinyāṃ hatasya nṛśarīriṇaḥ durlabhaṃ svargagamanaṃ tvayi jāgrati keśava ||
tad āgaccha svayaṃ viṣṇo gacchāva pṛthivītalam dānavānāṃ vināśāya visṛjātmānam ātmanā ||
mūrtayo hi tavāvyaktā dṛśyādṛśyāḥ surottamaiḥ tāsu sṛṣṭās tvayā devāḥ saṃbhaviṣyanti bhūtale ||
tavāvataraṇe viṣṇo kaṃsaḥ sa vinaśiṣyati setsyate ca sa kāryārtho yasyārthe bhūmir āgatā ||
tvaṃ bhārate kāryagurus tvaṃ cakṣus tvaṃ parāyaṇaḥ tad āgaccha hṛṣīkeśa kṣitau tāñ jahi dānavān ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
यो ऽप्य् असौ हयविक्रान्तोyo 'py asau hayavikrāntoи тот, конской поступью
हयग्रीव इति स्मृतःhayagrīva iti smṛtaḥизвестный как Хаягрива
केशी नाम हयो जातःkeśī nāma hayo jātaḥконь по имени Кеши родился; явился конь, называемый Кеши
स तस्यैव जघन्यजःsa tasyaiva jaghanyajaḥон был его низшим рождением; он произошёл от того же худшего рода
स दुष्टो हेषितपटुःsa duṣṭo heṣitapaṭuḥтот злой, искусный в ржании
केसरी निरवग्रहःkesarī niravagrahaḥгривастый, не знающий удержания
वृन्दावने वसत्य् एकोvṛndāvane vasaty ekoодин живёт во Вриндаване; в одиночку обитает во Вриндаване
नृणां मांसानि भक्षयन्nṛṇāṃ māṃsāni bhakṣayanпожирая мясо людей; едя человеческую плоть
अरिष्टो बलिपुत्रस् तुariṣṭo baliputras tuАришта же, сын Бали
ककुद्मी वृषरूपधृक्kakudmī vṛṣarūpadhṛkгорбатый, носящий облик быка
गवाम् अरित्वम् आपन्नःgavām aritvam āpannaḥставший врагом коров; обратившийся в недруга коров
कामरूपी महासुरःkāmarūpī mahāsuraḥвеликий асура с произвольным обликом; могучий демон, меняющий форму по желанию
रिष्टो नाम दितेः पुत्रोriṣṭo nāma diteḥ putroпо имени Ришта, сын Дити
वरिष्ठो दानवेषु यःvariṣṭho dānaveṣu yaḥкоторый был лучшим среди данавов
स कुञ्जरत्वम् आपन्नोsa kuñjaratvam āpannoон принял слоновость; он вошёл в облик слона
दैत्यः कंसस्य वाहनःdaityaḥ kaṃsasya vāhanaḥдайтья, средство передвижения Камсы; демон, ставший ездовой силой Камсы
लम्बो नामेति विख्यातोlambo nāmeti vikhyātoизвестный по имени Ламба
यो ऽसौदैत्येषु दर्पितःyo 'saudaityeṣu darpitaḥтот, гордый среди дайтьев
प्रलम्बो नाम भूत्वासौpralambo nāma bhūtvāsauтот стал по имени Праламба; он, став называемым Праламбой
वटं भाण्डीरम् आश्रितःvaṭaṃ bhāṇḍīram āśritaḥприбег к баньяну Бхандира; поселился у дерева Бхандира
खर इत्य् उच्यते दैत्योkhara ity ucyate daityoдайтья называется Кхара
धेनुकः सो ऽसुरोत्तमःdhenukaḥ so 'surottamaḥон Дхенука, лучший асура
घोरं तालवनं दैत्यश्ghoraṃ tālavanaṃ daityaśстрашный дайтья по лесу Талавана; демон в ужасной Талаване
चरत्य् उत्सारयन् प्रजाःcaraty utsārayan prajāḥходит, изгоняя жителей; бродит, выталкивая народ
वराहश् च किशोरश् चvarāhaś ca kiśoraś caВараха и Кишора
ताव् उभौ दानवोत्तमौtāv ubhau dānavottamauоба эти лучшие данавы
मल्लौ रङ्गगतौ तौ तुmallau raṅgagatau tau tuэти двое борцов, вошедшие на арену; оба борца, оказавшиеся на ристалище
जातौ चाणूरमुष्टिकौjātau cāṇūramuṣṭikauродились как Чанура и Муштика; явились Чанура и Муштика
यौ तौ मयश् चyau tau mayaś caте двое, Майя и
तारश् चtāraś caи Тара
दानवौ दानवान्तकdānavau dānavāntakaданавы, о губитель данавов
प्राग्ज्योतिषे तौ भौमस्यprāgjyotiṣe tau bhaumasyaэти двое в Прагджйотише Бхаумы; они в Прагджйотише земного Нараки
नरकस्य पुरे रतौnarakasya pure ratauв городе Нараки радовались; наслаждались в городе Нараки
एते दैत्या विनिहतास्ete daityā vinihatāsэти дайтьи, убитые
त्वया विष्णो निराकृताःtvayā viṣṇo nirākṛtāḥтобой, о Вишну, устранённые
मानुषं वपुर् आस्थायmānuṣaṃ vapur āsthāyaприняв человеческое тело; облекшись в человеческий образ
बाधन्ते भुवि मानवान्bādhante bhuvi mānavānмучают людей на земле; угнетают смертных в земном мире
त्वत्कथाद्वेषिणः सर्वेtvatkathādveṣiṇaḥ sarveвсе ненавистники рассказов о тебе
त्वन्मयान् घ्नन्ति मानवान्tvanmayān ghnanti mānavānубивают людей, наполненных тобой
तव प्रसादात् तेषां वैtava prasādāt teṣāṃ vaiпо твоей милости именно их; твоей благосклонностью этих
दानवानां क्षयो भवेत्dānavānāṃ kṣayo bhavetданавов гибель будет; демонов уничтожение совершится
तव ते दिवि बिभ्यन्तिtava te divi bibhyantiони боятся тебя на небе
त्वत्तो बिभ्यन्ति सागरेtvatto bibhyanti sāgareтебя боятся в океане
पृथिव्यां बिभ्यति त्वत्तोpṛthivyāṃ bibhyati tvattoна земле боятся тебя; в земном мире страшатся тебя
नान्यस्य तु कथंचनnānyasya tu kathaṃcanaно никак не другого; и никого иного
दुर्वृत्तस्य हतस्यापिdurvṛttasya hatasyāpiдаже для злодея, убитого
त्वया नान्येन श्रीधरtvayā nānyena śrīdharaтобой, а не другим, Шридхара
दिवश् च्युतस्य दैत्यस्यdivaś cyutasya daityasyaдля дайтьи, падшего с неба; у демона, низвергнутого с небес
गतिर् भवति मेदिनीgatir bhavati medinīприбежищем становится земля; земля делается местом ухода
व्युत्थितस्य तु मेदिन्यांvyutthitasya tu medinyāṃа для поднявшегося на земле
हतस्य नृशरीरिणःhatasya nṛśarīriṇaḥубитого в человеческом теле
दुर्लभं स्वर्गगमनंdurlabhaṃ svargagamanaṃтрудно достижимо восхождение на небо; возвращение в рай трудно
त्वयि जाग्रति केशवtvayi jāgrati keśavaкогда ты бодрствуешь, Кешава; при твоём бодрствовании, Кешава
तद् आगच्छ स्वयं विष्णोtad āgaccha svayaṃ viṣṇoпоэтому приди сам, Вишну
गच्छाव पृथिवीतलम्gacchāva pṛthivītalamпойдём на поверхность земли
दानवानां विनाशायdānavānāṃ vināśāyaдля уничтожения данавов; ради гибели демонов
विसृजात्मानम् आत्मनाvisṛjātmānam ātmanāяви себя самим собой; выпусти собственную сущность из себя
मूर्तयो हि तवाव्यक्ताmūrtayo hi tavāvyaktāведь твои образы непроявлены
दृश्यादृश्याः सुरोत्तमैःdṛśyādṛśyāḥ surottamaiḥвидимые и невидимые лучшим богам
तासु सृष्टास् त्वया देवाःtāsu sṛṣṭās tvayā devāḥв них созданные тобой боги; девы, тобой помещённые в эти линии
संभविष्यन्ति भूतलेsaṃbhaviṣyanti bhūtaleродятся на земле; появятся в земном мире
तवावतरणे विष्णोtavāvataraṇe viṣṇoпри твоём нисхождении, Вишну
कंसः स विनशिष्यतिkaṃsaḥ sa vinaśiṣyatiэтот Камса погибнет
सेत्स्यते च स कार्यार्थोsetsyate ca sa kāryārthoи этот смысл дела осуществится; та цель дела будет достигнута
यस्यार्थे भूमिर् आगताyasyārthe bhūmir āgatāради которого Земля пришла; из-за которого Земля явилась
त्वं भारते कार्यगुरुस्tvaṃ bhārate kāryagurusты главный в деле Бхараты
त्वं चक्षुस् त्वं परायणःtvaṃ cakṣus tvaṃ parāyaṇaḥты глаз, ты высшее прибежище
तद् आगच्छ हृषीकेशtad āgaccha hṛṣīkeśaпоэтому приди, Хришикеша; так приди же, Хришикеша
क्षितौ ताञ् जहि दानवान्kṣitau tāñ jahi dānavānна земле убей тех данавов; порази этих демонов в земном мире
अनुवाद

«Тот, кто был известен как Хаягрива с конской поступью, в своём низшем рождении стал конём по имени Кеши. Злой, искусный в ржании, гривастый и не знающий удержания, он один живёт во Вриндаване, пожирая человеческую плоть. Аришта, сын Бали, горбатый и принявший облик быка, стал врагом коров — великий асура, меняющий форму по желанию. Ришта, сын Дити, лучший среди данавов, принял облик слона и стал ездовым животным Камсы. Ламба, гордый среди дайтьев, стал Праламбой и поселился у баньяна Бхандира. Дайтья, называемый Кхарой, теперь Дхенука, лучший асура, бродит по страшной Талаване, изгоняя жителей. Вараха и Кишора, оба лучшие данавы, родились как два борца, Чанура и Муштика, вышедшие на арену. А Майя и Тара, о губитель данавов, наслаждались в Прагджйотише, городе Нараки. Все эти дайтьи, некогда убитые и устранённые тобой, о Вишну, теперь приняли человеческие тела и мучают людей на земле. Ненавидя рассказы о тебе, они убивают людей, наполненных тобой; только по твоей милости может совершиться гибель этих данавов. Они боятся тебя на небе, боятся тебя в океане, боятся тебя на земле и никого другого. Даже злодей, убитый тобой, а не кем-то другим, о Шридхара, если он падает с неба, находит прибежище на земле; но тому, кто поднялся на земле и погиб в человеческом теле, трудно вновь попасть на небо, пока ты бодрствуешь, о Кешава. Поэтому приди сам, о Вишну; пойдём на поверхность земли. Ради уничтожения данавов яви себя самим собой. Твои образы непроявлены, видимы и невидимы даже лучшим богам; в них боги, созданные тобой, родятся на земле. При твоём нисхождении Камса погибнет, и цель, ради которой пришла Земля, будет достигнута. Ты главный в деле Бхараты, ты глаз и высшее прибежище. Поэтому приди, о Хришикеша, и порази этих данавов на земле».

संस्करण

4680bb7fd67f · प्रकाशित 22 जून 2026, 3:31:04 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से