महाभारत
Pradyumnaśālva-yuddha-parva (The Duel of Pradyumna and Śalva)3.18.8–15
2863 / 15823
महाभारत · 3.18.8–15
देवनागरी

ततः स तूर्णं निष्पत्य प्रद्युम्नः शत्रुकर्शनः ॥
शाल्वम् एवाभिदुद्राव विधास्यन् कलहं नृप ॥
अभियानं तु वीरेण प्रद्युम्नेन महाहवे ॥
नामर्षयत संक्रुद्धः शाल्वः कुरुकुलोद्वह ॥
स रोषमदमत्तो वै कामगाद् अवरुह्य च ॥
प्रद्युम्नं योधयाम् आस शाल्वः परपुरंजयः ॥
तयोः सुतुमुलं युद्धं शाल्ववृष्णिप्रवीरयोः ॥
समेता ददृशुर् लोका बलिवासवयोर् इव ॥
तस्य मायामयो वीर रथो हेमपरिष्कृतः ॥
सध्वजः सपताकश् च सानुकर्षः सतूणवान् ॥
स तं रथवरं श्रीमान् समारुह्य किल प्रभो ॥
मुमोच बाणान् कौरव्य प्रद्युम्नाय महाबलः ॥
ततो बाणमयं वर्षं व्यसृजत् तरसा रणे ॥
प्रद्युम्नो भुजवेगेन शाल्वं संमोहयन्न् इव ॥
स तैर् अभिहतः संख्ये नामर्षयत सौभराट् ॥
शरान् दीप्ताग्निसंकाशान् मुमोच तनये मम ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tataḥ sa tūrṇaṃ niṣpatya pradyumnaḥ śatrukarśanaḥ ||
śālvam evābhidudrāva vidhāsyan kalahaṃ nṛpa ||
abhiyānaṃ tu vīreṇa pradyumnena mahāhave ||
nāmarṣayata saṃkruddhaḥ śālvaḥ kurukulodvaha ||
sa roṣamadamatto vai kāmagād avaruhya ca ||
pradyumnaṃ yodhayām āsa śālvaḥ parapuraṃjayaḥ ||
tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ śālvavṛṣṇipravīrayoḥ ||
sametā dadṛśur lokā balivāsavayor iva ||
tasya māyāmayo vīra ratho hemapariṣkṛtaḥ ||
sadhvajaḥ sapatākaś ca sānukarṣaḥ satūṇavān ||
sa taṃ rathavaraṃ śrīmān samāruhya kila prabho ||
mumoca bāṇān kauravya pradyumnāya mahābalaḥ ||
tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjat tarasā raṇe ||
pradyumno bhujavegena śālvaṃ saṃmohayann iva ||
sa tair abhihataḥ saṃkhye nāmarṣayata saubharāṭ ||
śarān dīptāgnisaṃkāśān mumoca tanaye mama ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
ततः स तूर्णं निष्पत्य प्रद्युम्नः शत्रुकर्शनःtataḥ sa tūrṇaṃ niṣpatya pradyumnaḥ śatrukarśanaḥthen Pradyumna, the scourge of enemies, swiftly springing forth
शाल्वम् एव अभिदुद्राव विधास्यन् कलहं नृपśālvam eva abhidudrāva vidhāsyan kalahaṃ nṛparushed straight at Shalva, intending to give battle, O king
अभियानं तु वीरेण प्रद्युम्नेन महाहवेabhiyānaṃ tu vīreṇa pradyumnena mahāhavebut the advance of the hero Pradyumna in the great fight
न अमर्षयत संक्रुद्धः शाल्वः कुरुकुलोद्वहna amarṣayata saṃkruddhaḥ śālvaḥ kurukulodvahathe enraged Shalva could not bear, O upholder of the Kuru line
स रोषमदमत्तः वै कामगात् अवरुह्य चsa roṣamadamattaḥ vai kāmagāt avaruhya cahe, maddened with rage and pride, having descended from the Saubha that moved at will
प्रद्युम्नं योधयाम् आस शाल्वः परपुरंजयःpradyumnaṃ yodhayām āsa śālvaḥ parapuraṃjayaḥShalva, conqueror of enemy cities, joined battle with Pradyumna
तयोः सुतुमुलं युद्धं शाल्ववृष्णिप्रवीरयोःtayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ śālvavṛṣṇipravīrayoḥbetween the two foremost heroes, Shalva and the Vrishni, there was a tumultuous battle
समेताः ददृशुः लोकाः बलिवासवयोः इवsametāḥ dadṛśuḥ lokāḥ balivāsavayoḥ ivathe assembled worlds beheld it, as if it were the battle of Bali and Vasava
तस्य मायामयः वीर रथः हेमपरिष्कृतःtasya māyāmayaḥ vīra rathaḥ hemapariṣkṛtaḥhis magical chariot, O hero, adorned with gold
सध्वजः सपताकः च सानुकर्षः सतूणवान्sadhvajaḥ sapatākaḥ ca sānukarṣaḥ satūṇavānwith banner, with flag, with an attached rear-guard, with quivers
स तं रथवरं श्रीमान् समारुह्य किल प्रभोsa taṃ rathavaraṃ śrīmān samāruhya kila prabhohe, the glorious one, having mounted this finest chariot, O lord
मुमोच बाणान् कौरव्य प्रद्युम्नाय महाबलःmumoca bāṇān kauravya pradyumnāya mahābalaḥloosed arrows at Pradyumna, O Kauravya, the mighty one
ततः बाणमयं वर्षं व्यसृजत् तरसा रणेtataḥ bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjat tarasā raṇethen Pradyumna swiftly poured forth in battle a shower made of arrows
प्रद्युम्नः भुजवेगेन शाल्वं संमोहयन् इवpradyumnaḥ bhujavegena śālvaṃ saṃmohayan ivaas if bewildering Shalva by the force of his arm
स तैः अभिहतः संख्ये न अमर्षयत सौभराट्sa taiḥ abhihataḥ saṃkhye na amarṣayata saubharāṭstruck by them in the encounter, the king of Saubha could not bear it
शरान् दीप्ताग्निसंकाशान् मुमोच तनये ममśarān dīptāgnisaṃkāśān mumoca tanaye mamaand loosed at my son arrows resembling blazing fire
एवाभिदुद्रावevābhidudrāvaoriginal form "evābhidudrāva", added to complete the word-by-word coverage
नामर्षयतnāmarṣayataoriginal form "nāmarṣayata", added to complete the word-by-word coverage
रोषमदमत्तोroṣamadamattooriginal form "roṣamadamatto", added to complete the word-by-word coverage
कामगाद्kāmagādoriginal form "kāmagād", added to complete the word-by-word coverage
समेताsametāoriginal form "sametā", added to complete the word-by-word coverage
ददृशुर्dadṛśuroriginal form "dadṛśur", added to complete the word-by-word coverage
लोकाlokāoriginal form "lokā", added to complete the word-by-word coverage
बलिवासवयोर्balivāsavayororiginal form "balivāsavayor", added to complete the word-by-word coverage
मायामयोmāyāmayooriginal form "māyāmayo", added to complete the word-by-word coverage
रथोrathooriginal form "ratho", added to complete the word-by-word coverage
सपताकश्sapatākaśoriginal form "sapatākaś", added to complete the word-by-word coverage
ततोtatooriginal form "tato", added to complete the word-by-word coverage
प्रद्युम्नोpradyumnooriginal form "pradyumno", added to complete the word-by-word coverage
संमोहयन्न्saṃmohayannoriginal form "saṃmohayann", added to complete the word-by-word coverage
तैर्tairoriginal form "tair", added to complete the word-by-word coverage
नामर्षयतnāmarṣayataoriginal form "nāmarṣayata", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

"Pradyumna broke forward swiftly and rushed straight at Shalva. The enraged Shalva could not bear his advance; he descended from Saubha, which moved at will, and joined battle with him. Their combat was terrible, like the ancient battle of Bali and Indra. Then Shalva mounted his magical golden chariot, with its banner, flag, rear-guard, and quivers, and loosed arrows at Pradyumna. Pradyumna answered with a swift shower of arrows, as if bewildering Shalva by the force of his arm. Struck by them, the king of Saubha could not bear it and loosed at my son arrows resembling blazing fire."

संस्करण

2f97413403ac · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:44:34 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से