महाभारत
Kṣamātejas-viveka-parva (Draupadi on Patience and Strength)3.29.7-16
2902 / 15823
महाभारत · 3.29.7-16
देवनागरी

यो नित्यं क्षमते तात बहून् दोषान् स विन्दति ॥
भृत्याः परिभवन्त्य् एनम् उदासीनास् तथैव च ॥
सर्वभूतानि चाप्य् अस्य न नमन्ते कदा चन ॥
तस्मान् नित्यं क्षमा तात पण्डितैर् अपवादिता ॥
अवज्ञाय हि तं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम् ॥
आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्ते ऽल्पचेतसः ॥
यानं वस्त्राण्य् अलंकाराञ् शयनान्य् आसनानि च ॥
भोजनान्य् अथ पानानि सर्वोपकरणानि च ॥
आददीरन्न् अधिकृता यथाकामम् अचेतसः ॥
प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर् भर्तृशासनात् ॥
न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदा चन ॥
अवज्ञानं हि लोके ऽस्मिन् मरणाद् अपि गर्हितम् ॥
क्षमिणं तादृशं तात ब्रुवन्ति कटुकान्य् अपि ॥
प्रेष्याः पुत्राश् च भृत्याश् च तथोदासीनवृत्तयः ॥
अप्य् अस्य दारान् इच्छन्ति परिभूय क्षमावतः ॥
दाराश् चास्य प्रवर्तन्ते यथाकामम् अचेतसः ॥
तथा च नित्यम् उदिता यदि स्वल्पम् अपीश्वरात् ॥
दण्डम् अर्हन्ति दुष्यन्ति दुष्टाश् चाप्य् अपकुर्वते ॥
एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमावताम् ॥
अथ वैरोचने दोषान् इमान् विद्ध्य् अक्षमावताम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yo nityaṃ kṣamate tāta bahūn doṣān sa vindati ||
bhṛtyāḥ paribhavanty enam udāsīnās tathaiva ca ||
sarvabhūtāni cāpy asya na namante kadā cana ||
tasmān nityaṃ kṣamā tāta paṇḍitair apavāditā ||
avajñāya hi taṃ bhṛtyā bhajante bahudoṣatām ||
ādātuṃ cāsya vittāni prārthayante 'lpacetasaḥ ||
yānaṃ vastrāṇy alaṃkārāñ śayanāny āsanāni ca ||
bhojanāny atha pānāni sarvopakaraṇāni ca ||
ādadīrann adhikṛtā yathākāmam acetasaḥ ||
pradiṣṭāni ca deyāni na dadyur bhartṛśāsanāt ||
na cainaṃ bhartṛpūjābhiḥ pūjayanti kadā cana ||
avajñānaṃ hi loke 'smin maraṇād api garhitam ||
kṣamiṇaṃ tādṛśaṃ tāta bruvanti kaṭukāny api ||
preṣyāḥ putrāś ca bhṛtyāś ca tathodāsīnavṛttayaḥ ||
apy asya dārān icchanti paribhūya kṣamāvataḥ ||
dārāś cāsya pravartante yathākāmam acetasaḥ ||
tathā ca nityam uditā yadi svalpam apīśvarāt ||
daṇḍam arhanti duṣyanti duṣṭāś cāpy apakurvate ||
ete cānye ca bahavo nityaṃ doṣāḥ kṣamāvatām ||
atha vairocane doṣān imān viddhy akṣamāvatām ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
यः नित्यम् क्षमते तात बहून् दोषान् स विन्दति भृत्याः परिभवन्ति एनम् उदासीनाः तथा एव चyaḥ nityam kṣamate tāta bahūn doṣān sa vindati bhṛtyāḥ paribhavanti enam udāsīnāḥ tathā eva cawhoever is always patient, father, finds many faults; servants despise him, and so do the indifferent
सर्वभूतानि च अपि अस्य न नमन्ते कदा चन तस्मात् नित्यम् क्षमा तात पण्डितैः अपवादिताsarvabhūtāni ca api asya na namante kadā cana tasmāt nityam kṣamā tāta paṇḍitaiḥ apavāditāand all beings never bow before him; therefore constant patience, father, is condemned by the wise
अवज्ञाय हि तम् भृत्याः भजन्ते बहुदोषताम् आदातुम् च अस्य वित्तानि प्रार्थयन्ते अल्पचेतसःavajñāya hi tam bhṛtyāḥ bhajante bahudoṣatām ādātum ca asya vittāni prārthayante alpacetasaḥdespising him, servants fall into many vices, and the feeble-minded wish to seize his wealth
यानम् वस्त्राणि अलंकारान् शयनानि आसनानि च भोजनानि अथ पानानि सर्वोपकरणानि चyānam vastrāṇi alaṃkārān śayanāni āsanāni ca bhojanāni atha pānāni sarvopakaraṇāni cavehicles, clothes, ornaments, beds and seats, food, drink, and all belongings
आददीरन् अधिकृताः यथाकामम् अचेतसः प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युः भर्तृशासनात्ādadīran adhikṛtāḥ yathākāmam acetasaḥ pradiṣṭāni ca deyāni na dadyuḥ bhartṛśāsanātthe men placed in charge, without sense, take as they please, and do not give out what was ordered to be given, defying the master's command
न च एनम् भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदा चन अवज्ञानम् हि लोके अस्मिन् मरणात् अपि गर्हितम्na ca enam bhartṛpūjābhiḥ pūjayanti kadā cana avajñānam hi loke asmin maraṇāt api garhitamand never honor him with the honors due a master; contempt in this world is worse than death
क्षमिणम् तादृशम् तात ब्रुवन्ति कटुकानि अपि प्रेष्याः पुत्राः च भृत्याः च तथा उदासीनवृत्तयःkṣamiṇam tādṛśam tāta bruvanti kaṭukāni api preṣyāḥ putrāḥ ca bhṛtyāḥ ca tathā udāsīnavṛttayaḥto such a patient man, father, servants, sons, workers, and indifferent people speak harsh words
अपि अस्य दारान् इच्छन्ति परिभूय क्षमावतः दाराः च अस्य प्रवर्तन्ते यथाकामम् अचेतसःapi asya dārān icchanti paribhūya kṣamāvataḥ dārāḥ ca asya pravartante yathākāmam acetasaḥeven his wives are desired, once the patient man is despised, and his wives, losing their sense, act as they please
तथा च नित्यम् उदिता यदि स्वल्पम् अपि ईश्वरात् दण्डम् अर्हन्ति दुष्यन्ति दुष्टाः च अपि अपकुर्वतेtathā ca nityam uditā yadi svalpam api īśvarāt daṇḍam arhanti duṣyanti duṣṭāḥ ca api apakurvateand likewise those who have risen high, if they receive even slight punishment from the master, grow corrupt, and the corrupt do harm
एते च अन्ये च बहवः नित्यम् दोषाः क्षमावताम् अथ वैरोचने दोषान् इमान् विद्धि अक्षमावताम्ete ca anye ca bahavaḥ nityam doṣāḥ kṣamāvatām atha vairocane doṣān imān viddhi akṣamāvatāmthese and many other constant faults belong to the patient; now, O Vairochani, learn the faults of the impatient
योyooriginal form "yo", added to complete the word-by-word coverage
नित्यंnityaṃoriginal form "nityaṃ", added to complete the word-by-word coverage
परिभवन्त्य्paribhavantyoriginal form "paribhavanty", added to complete the word-by-word coverage
उदासीनास्udāsīnāsoriginal form "udāsīnās", added to complete the word-by-word coverage
तथैवtathaivaoriginal form "tathaiva", added to complete the word-by-word coverage
चाप्य्cāpyoriginal form "cāpy", added to complete the word-by-word coverage
तस्मान्tasmānoriginal form "tasmān", added to complete the word-by-word coverage
नित्यंnityaṃoriginal form "nityaṃ", added to complete the word-by-word coverage
पण्डितैर्paṇḍitairoriginal form "paṇḍitair", added to complete the word-by-word coverage
तंtaṃoriginal form "taṃ", added to complete the word-by-word coverage
भृत्याbhṛtyāoriginal form "bhṛtyā", added to complete the word-by-word coverage
आदातुंādātuṃoriginal form "ādātuṃ", added to complete the word-by-word coverage
चास्यcāsyaoriginal form "cāsya", added to complete the word-by-word coverage
ऽल्पचेतसः'lpacetasaḥoriginal form "'lpacetasaḥ", added to complete the word-by-word coverage
यानंyānaṃoriginal form "yānaṃ", added to complete the word-by-word coverage
वस्त्राण्य्vastrāṇyoriginal form "vastrāṇy", added to complete the word-by-word coverage
अलंकाराञ्alaṃkārāñoriginal form "alaṃkārāñ", added to complete the word-by-word coverage
शयनान्य्śayanānyoriginal form "śayanāny", added to complete the word-by-word coverage
भोजनान्य्bhojanānyoriginal form "bhojanāny", added to complete the word-by-word coverage
आददीरन्न्ādadīrannoriginal form "ādadīrann", added to complete the word-by-word coverage
अधिकृताadhikṛtāoriginal form "adhikṛtā", added to complete the word-by-word coverage
दद्युर्dadyuroriginal form "dadyur", added to complete the word-by-word coverage
चैनंcainaṃoriginal form "cainaṃ", added to complete the word-by-word coverage
अवज्ञानंavajñānaṃoriginal form "avajñānaṃ", added to complete the word-by-word coverage
ऽस्मिन्'sminoriginal form "'smin", added to complete the word-by-word coverage
मरणाद्maraṇādoriginal form "maraṇād", added to complete the word-by-word coverage
क्षमिणंkṣamiṇaṃoriginal form "kṣamiṇaṃ", added to complete the word-by-word coverage
तादृशंtādṛśaṃoriginal form "tādṛśaṃ", added to complete the word-by-word coverage
कटुकान्य्kaṭukānyoriginal form "kaṭukāny", added to complete the word-by-word coverage
पुत्राश्putrāśoriginal form "putrāś", added to complete the word-by-word coverage
भृत्याश्bhṛtyāśoriginal form "bhṛtyāś", added to complete the word-by-word coverage
तथोदासीनवृत्तयःtathodāsīnavṛttayaḥoriginal form "tathodāsīnavṛttayaḥ", added to complete the word-by-word coverage
अप्य्apyoriginal form "apy", added to complete the word-by-word coverage
दाराश्dārāśoriginal form "dārāś", added to complete the word-by-word coverage
चास्यcāsyaoriginal form "cāsya", added to complete the word-by-word coverage
अपीश्वरात्apīśvarātoriginal form "apīśvarāt", added to complete the word-by-word coverage
दुष्टाश्duṣṭāśoriginal form "duṣṭāś", added to complete the word-by-word coverage
चाप्य्cāpyoriginal form "cāpy", added to complete the word-by-word coverage
चान्येcānyeoriginal form "cānye", added to complete the word-by-word coverage
बहवोbahavooriginal form "bahavo", added to complete the word-by-word coverage
नित्यंnityaṃoriginal form "nityaṃ", added to complete the word-by-word coverage
विद्ध्य्viddhyoriginal form "viddhy", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

'Whoever is always patient reaps many misfortunes: servants and outsiders begin to despise him, people do not bow before him, the feeble-minded seize his possessions, disobey his orders, speak harsh words, and even encroach upon his household. Contempt in this world is worse than death. Such are the faults of constant patience. Now learn the faults of those who cannot be patient.'

संस्करण

b42bb931209f · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:48:53 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से