महाभारत
Draupadī-karmavāda-parva (Draupadi on Human Effort)3.33.1-10
2919 / 15823
महाभारत · 3.33.1-10
देवनागरी

द्रौपद्य् उवाच
नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथं चन ॥
ईश्वरं कुत एवाहम् अवमंस्ये प्रजापतिम् ॥
आर्ताहं प्रलपामीदम् इति मां विद्धि भारत ॥
भूयश् च विलपिष्यामि सुमनास् तन् निबोध मे ॥
कर्म खल्व् इह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन ॥
अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः ॥
आ मातृस्तनपानाच् च यावच् छय्योपसर्पणम् ॥
जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिम् आप्नुवन्ति युधिष्ठिर ॥
जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ ॥
इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिम् अवाप्तुं प्रेत्य चेह च ॥
उत्थानम् अभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत ॥
प्रत्यक्षं फलम् अश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम् ॥
पश्यामि स्वं समुत्थानम् उपजीवन्ति जन्तवः ॥
अपि धाता विधाता च यथायम् उदके बकः ॥
स्वकर्म कुरु मा ग्लासीः कर्मणा भव दंशितः ॥
कृत्यं हि यो ऽभिजानाति सहस्रे नास्ति सो ऽस्ति वा ॥
तस्य चापि भवेत् कार्यं विवृद्धौ रक्षणे तथा ॥
भक्ष्यमाणो ह्य् अनावापः क्षीयते हिमवान् अपि ॥
उत्सीदेरन् प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद् यदि ॥
अपि चाप्य् अफलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान् ॥
नान्यथा ह्य् अभिजानन्ति वृत्तिं लोके कथं चन ॥

लिप्यंतरण (IAST)

draupady uvāca
nāvamanye na garhe ca dharmaṃ pārtha kathaṃ cana ||
īśvaraṃ kuta evāham avamaṃsye prajāpatim ||
ārtāhaṃ pralapāmīdam iti māṃ viddhi bhārata ||
bhūyaś ca vilapiṣyāmi sumanās tan nibodha me ||
karma khalv iha kartavyaṃ jātenāmitrakarśana ||
akarmāṇo hi jīvanti sthāvarā netare janāḥ ||
ā mātṛstanapānāc ca yāvac chayyopasarpaṇam ||
jaṅgamāḥ karmaṇā vṛttim āpnuvanti yudhiṣṭhira ||
jaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyā bharatarṣabha ||
icchanti karmaṇā vṛttim avāptuṃ pretya ceha ca ||
utthānam abhijānanti sarvabhūtāni bhārata ||
pratyakṣaṃ phalam aśnanti karmaṇāṃ lokasākṣikam ||
paśyāmi svaṃ samutthānam upajīvanti jantavaḥ ||
api dhātā vidhātā ca yathāyam udake bakaḥ ||
svakarma kuru mā glāsīḥ karmaṇā bhava daṃśitaḥ ||
kṛtyaṃ hi yo 'bhijānāti sahasre nāsti so 'sti vā ||
tasya cāpi bhavet kāryaṃ vivṛddhau rakṣaṇe tathā ||
bhakṣyamāṇo hy anāvāpaḥ kṣīyate himavān api ||
utsīderan prajāḥ sarvā na kuryuḥ karma ced yadi ||
api cāpy aphalaṃ karma paśyāmaḥ kurvato janān ||
nānyathā hy abhijānanti vṛttiṃ loke kathaṃ cana ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
द्रौपदी उवाचdraupadī uvācaDraupadi said
न अवमन्ये न गर्हे च धर्मम् पार्थ कथं चन ईश्वरम् कुतः एव अहम् अवमंस्ये प्रजापतिम्na avamanye na garhe ca dharmam pārtha kathaṃ cana īśvaram kutaḥ eva aham avamaṃsye prajāpatimI do not despise or blame dharma at all, O Partha; how could I disdain Ishvara, Prajapati?
आर्ता अहम् प्रलपामि इदम् इति माम् विद्धि भारत भूयः च विलपिष्यामि सुमनाः तत् निबोध मेārtā aham pralapāmi idam iti mām viddhi bhārata bhūyaḥ ca vilapiṣyāmi sumanāḥ tat nibodha meKnow, O Bharata, that I speak this out of pain; and I shall grieve yet more — be kind and hear me.
कर्म खलु इह कर्तव्यम् जातेन अमित्रकर्शन अकर्माणः हि जीवन्ति स्थावराः न इतरे जनाःkarma khalu iha kartavyam jātena amitrakarśana akarmāṇaḥ hi jīvanti sthāvarāḥ na itare janāḥOne who is born here must act, O scourge of foes; without action only the immobile live, not other beings.
आ मातृस्तनपानात् च यावत् शय्योपसर्पणम् जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिम् आप्नुवन्ति युधिष्ठिरā mātṛstanapānāt ca yāvat śayyopasarpaṇam jaṅgamāḥ karmaṇā vṛttim āpnuvanti yudhiṣṭhiraFrom the drinking of the mother's breast to the crawling toward a bed, moving beings sustain life through action, O Yudhishthira.
जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्याः भरतर्षभ इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिम् अवाप्तुम् प्रेत्य च इह चjaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyāḥ bharatarṣabha icchanti karmaṇā vṛttim avāptum pretya ca iha caAmong moving beings, especially humans, O bull of the Bharatas, wish to gain a livelihood through action, both here and after death.
उत्थानम् अभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत प्रत्यक्षम् फलम् अश्नन्ति कर्मणाम् लोकसाक्षिकम्utthānam abhijānanti sarvabhūtāni bhārata pratyakṣam phalam aśnanti karmaṇām lokasākṣikamAll beings know effort, O Bharata, and taste the manifest fruit of deeds, witnessed by the world.
पश्यामि स्वम् समुत्थानम् उपजीवन्ति जन्तवः अपि धाता विधाता च यथा अयम् उदके बकःpaśyāmi svam samutthānam upajīvanti jantavaḥ api dhātā vidhātā ca yathā ayam udake bakaḥI see that creatures live by their own effort — even Dhatar and Vidhatar — like this crane standing in the water.
स्वकर्म कुरु मा ग्लासीः कर्मणा भव दंशितः कृत्यम् हि यः अभिजानाति सहस्रे न अस्ति सः अस्ति वाsvakarma kuru mā glāsīḥ karmaṇā bhava daṃśitaḥ kṛtyam hi yaḥ abhijānāti sahasre na asti saḥ asti vāDo your own work, do not despair; be armed with action, for one who truly knows the right deed is not found among a thousand, or is rare indeed.
तस्य च अपि भवेत् कार्यम् विवृद्धौ रक्षणे तथा भक्ष्यमाणः हि अनावापः क्षीयते हिमवान् अपिtasya ca api bhavet kāryam vivṛddhau rakṣaṇe tathā bhakṣyamāṇaḥ hi anāvāpaḥ kṣīyate himavān apiAnd for him too there is work for growth and protection; for even Himavan, if consumed and never replenished, would be exhausted.
उत्सीदेरन् प्रजाः सर्वाः न कुर्युः कर्म चेत् यदि अपि च अपि अफलम् कर्म पश्यामः कुर्वतः जनान्utsīderan prajāḥ sarvāḥ na kuryuḥ karma cet yadi api ca api aphalam karma paśyāmaḥ kurvataḥ janānAll beings would perish if they did not act; and even when action bears no fruit, we still see people acting.
न अन्यथा हि अभिजानन्ति वृत्तिम् लोके कथं चनna anyathā hi abhijānanti vṛttim loke kathaṃ canafor otherwise they would have no way of knowing life in this world at all
द्रौपद्य्draupadyoriginal form "draupady", added to complete the word-by-word coverage
नावमन्येnāvamanyeoriginal form "nāvamanye", added to complete the word-by-word coverage
धर्मंdharmaṃoriginal form "dharmaṃ", added to complete the word-by-word coverage
ईश्वरंīśvaraṃoriginal form "īśvaraṃ", added to complete the word-by-word coverage
कुतkutaoriginal form "kuta", added to complete the word-by-word coverage
एवाहम्evāhamoriginal form "evāham", added to complete the word-by-word coverage
आर्ताहंārtāhaṃoriginal form "ārtāhaṃ", added to complete the word-by-word coverage
प्रलपामीदम्pralapāmīdamoriginal form "pralapāmīdam", added to complete the word-by-word coverage
मांmāṃoriginal form "māṃ", added to complete the word-by-word coverage
भूयश्bhūyaśoriginal form "bhūyaś", added to complete the word-by-word coverage
सुमनास्sumanāsoriginal form "sumanās", added to complete the word-by-word coverage
तन्tanoriginal form "tan", added to complete the word-by-word coverage
खल्व्khalvoriginal form "khalv", added to complete the word-by-word coverage
कर्तव्यंkartavyaṃoriginal form "kartavyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
जातेनामित्रकर्शनjātenāmitrakarśanaoriginal form "jātenāmitrakarśana", added to complete the word-by-word coverage
अकर्माणोakarmāṇooriginal form "akarmāṇo", added to complete the word-by-word coverage
स्थावराsthāvarāoriginal form "sthāvarā", added to complete the word-by-word coverage
नेतरेnetareoriginal form "netare", added to complete the word-by-word coverage
मातृस्तनपानाच्mātṛstanapānācoriginal form "mātṛstanapānāc", added to complete the word-by-word coverage
यावच्yāvacoriginal form "yāvac", added to complete the word-by-word coverage
छय्योपसर्पणम्chayyopasarpaṇamoriginal form "chayyopasarpaṇam", added to complete the word-by-word coverage
मनुष्याmanuṣyāoriginal form "manuṣyā", added to complete the word-by-word coverage
अवाप्तुंavāptuṃoriginal form "avāptuṃ", added to complete the word-by-word coverage
चेहcehaoriginal form "ceha", added to complete the word-by-word coverage
प्रत्यक्षंpratyakṣaṃoriginal form "pratyakṣaṃ", added to complete the word-by-word coverage
कर्मणांkarmaṇāṃoriginal form "karmaṇāṃ", added to complete the word-by-word coverage
स्वंsvaṃoriginal form "svaṃ", added to complete the word-by-word coverage
यथायम्yathāyamoriginal form "yathāyam", added to complete the word-by-word coverage
कृत्यंkṛtyaṃoriginal form "kṛtyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
योyooriginal form "yo", added to complete the word-by-word coverage
ऽभिजानाति'bhijānātioriginal form "'bhijānāti", added to complete the word-by-word coverage
नास्तिnāstioriginal form "nāsti", added to complete the word-by-word coverage
सोsooriginal form "so", added to complete the word-by-word coverage
ऽस्ति'stioriginal form "'sti", added to complete the word-by-word coverage
चापिcāpioriginal form "cāpi", added to complete the word-by-word coverage
कार्यंkāryaṃoriginal form "kāryaṃ", added to complete the word-by-word coverage
भक्ष्यमाणोbhakṣyamāṇooriginal form "bhakṣyamāṇo", added to complete the word-by-word coverage
ह्य्hyoriginal form "hy", added to complete the word-by-word coverage
सर्वाsarvāoriginal form "sarvā", added to complete the word-by-word coverage
चेद्cedoriginal form "ced", added to complete the word-by-word coverage
चाप्य्cāpyoriginal form "cāpy", added to complete the word-by-word coverage
अफलंaphalaṃoriginal form "aphalaṃ", added to complete the word-by-word coverage
कुर्वतोkurvatooriginal form "kurvato", added to complete the word-by-word coverage
नान्यथाnānyathāoriginal form "nānyathā", added to complete the word-by-word coverage
ह्य्hyoriginal form "hy", added to complete the word-by-word coverage
वृत्तिंvṛttiṃoriginal form "vṛttiṃ", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

Draupadi said: ‘I do not despise or blame dharma, Partha; how could I disdain Ishvara? Know that I speak from pain, yet hear me still. One who is born must act; without action, only the immobile live. From the infant at the breast to the man upon his bed, all moving beings sustain life through action. Humans especially strive through action to gain what is good, both here and after death. All know effort and see the fruits of deeds. Do your own work, do not despair, be armed with action. Even Himavan would be worn away if endlessly drawn upon and never replenished. All beings would perish if they did not act; and even when action bears no fruit, people still act, because otherwise there would be no life in the world at all.’

संस्करण

78681d350be8 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:58:02 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से