महाभारत 3.42.25-30

देवनागरी

ततो जलधरश्यामो वरुणो यादसां पतिः ॥
पश्चिमां दिशम् आस्थाय गिरम् उच्चारयन् प्रभुः ॥
पार्थ क्षत्रियमुख्यस् त्वं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः ॥
पश्य मां पृथुताम्राक्ष वरुणो ऽस्मि जलेश्वरः ॥
मया समुद्यतान् पाशान् वारुणान् अनिवारणान् ॥
प्रतिगृह्णीष्व कौन्तेय सरहस्यनिवर्तनान् ॥
एभिस् तदा मया वीर संग्रामे तारकामये ॥
दैतेयानां सहस्राणि संयतानि महात्मनाम् ॥
तस्माद् इमान् महासत्त्व मत्प्रसादात् समुत्थितान् ॥
गृहाण न हि ते मुच्येद् अन्तको ऽप्य् आततायिनः ॥
अनेन त्वं यदास्त्रेण संग्रामे विचरिष्यसि ॥
तदा निःक्षत्रिया भूमिर् भविष्यति न संशयः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tato jaladharaśyāmo varuṇo yādasāṃ patiḥ ||
paścimāṃ diśam āsthāya giram uccārayan prabhuḥ ||
pārtha kṣatriyamukhyas tvaṃ kṣatradharme vyavasthitaḥ ||
paśya māṃ pṛthutāmrākṣa varuṇo 'smi jaleśvaraḥ ||
mayā samudyatān pāśān vāruṇān anivāraṇān ||
pratigṛhṇīṣva kaunteya sarahasyanivartanān ||
ebhis tadā mayā vīra saṃgrāme tārakāmaye ||
daiteyānāṃ sahasrāṇi saṃyatāni mahātmanām ||
tasmād imān mahāsattva matprasādāt samutthitān ||
gṛhāṇa na hi te mucyed antako 'py ātatāyinaḥ ||
anena tvaṃ yadāstreṇa saṃgrāme vicariṣyasi ||
tadā niḥkṣatriyā bhūmir bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ततो जलधरश्यामो वरुणो यादसां पतिः ॥ पश्चिमां दिशम् आस्थाय गिरम् उच्चारयन् प्रभुः ॥ पार्थ क्षत्रियमुख्यस् त्वं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः ॥ पश्य मां पृथुताम्राक्ष वरुणो ऽस्मि जलेश्वरः ॥ मया समुद्यतान् पाशान् वारुणान् अनिवारणान् ॥ प्रतिगृह्णीष्व कौन्तेय सरहस्यनिवर्तनान् ॥ एभिस् तदा मया वीर संग्रामे तारकामये ॥ दैतेयानां सहस्राणि संयतानि महात्मनाम् ॥ तस्माद् इमान् महासत्त्व मत्प्रसादात् समुत्थितान् ॥ गृहाण न हि ते मुच्येद् अन्तको ऽप्य् आततायिनः ॥ अनेन त्वं यदास्त्रेण संग्रामे विचरिष्यसि ॥ तदा निःक्षत्रिया भूमिर् भविष्यति न संशयः ॥tato jaladharaśyāmo varuṇo yādasāṃ patiḥ || paścimāṃ diśam āsthāya giram uccārayan prabhuḥ || pārtha kṣatriyamukhyas tvaṃ kṣatradharme vyavasthitaḥ || paśya māṃ pṛthutāmrākṣa varuṇo 'smi jaleśvaraḥ || mayā samudyatān pāśān vāruṇān anivāraṇān || pratigṛhṇīṣva kaunteya sarahasyanivartanān || ebhis tadā mayā vīra saṃgrāme tārakāmaye || daiteyānāṃ sahasrāṇi saṃyatāni mahātmanām || tasmād imān mahāsattva matprasādāt samutthitān || gṛhāṇa na hi te mucyed antako 'py ātatāyinaḥ || anena tvaṃ yadāstreṇa saṃgrāme vicariṣyasi || tadā niḥkṣatriyā bhūmir bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||Varuna appears from the western quarter, calls Arjuna the foremost kshatriya, and bestows the irresistible varuna nooses, with which he once bound thousands of daityas in the battle of Tarakamaya.

अनुवाद

Then from the western quarter, Varuna spoke, dark as a raincloud: 'Partha, you are foremost among kshatriyas and stand firm in the kshatriya dharma. Behold me: I am Varuna, lord of the waters. Take my varuna nooses, irresistible, with the secret of their release and recall. In the battle of Tarakamaya I bound thousands of great daityas with them. Accept them by my grace: even Antaka, should he attack, will not escape you. When you wield this weapon in battle, the earth shall be rid of hostile kshatriyas.'

भाष्य

Varuna's gift does not burn but binds. Not every victory is won through destruction: sometimes dharma first restrains a destructive force.

संस्करण

60f1e085bcb1 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:51:20 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN