महाभारत 3.48.11-16

देवनागरी

संजय उवाच
व्यतिक्रमो ऽयं सुमहांस् त्वया राजन्न् उपेक्षितः ॥
समर्थेनापि यन् मोहात् पुत्रस् ते न निवारितः ॥
श्रुत्वा हि निर्जितान् द्यूते पाण्डवान् मधुसूदनः ॥
त्वरितः काम्यके पार्थान् समभावयद् अच्युतः ॥
द्रुपदस्य तथा पुत्रा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ॥
विराटो धृष्टकेतुश् च केकयाश् च महारथाः ॥
तैश् च यत् कथितं तत्र दृष्ट्वा पार्थान् पराजितान् ॥
चारेण विदितं सर्वं तन् मया वेदितं च ते ॥
समागम्य वृतस् तत्र पाण्डवैर् मधुसूदनः ॥
सारथ्ये फल्गुनस्याजौ तथेत्य् आह च तान् हरिः ॥
अमर्षितो हि कृष्णो ऽपि दृष्ट्वा पार्थांस् तथागतान् ॥
कृष्णाजिनोत्तरासङ्गान् अब्रवीच् च युधिष्ठिरम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

saṃjaya uvāca
vyatikramo 'yaṃ sumahāṃs tvayā rājann upekṣitaḥ ||
samarthenāpi yan mohāt putras te na nivāritaḥ ||
śrutvā hi nirjitān dyūte pāṇḍavān madhusūdanaḥ ||
tvaritaḥ kāmyake pārthān samabhāvayad acyutaḥ ||
drupadasya tathā putrā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ ||
virāṭo dhṛṣṭaketuś ca kekayāś ca mahārathāḥ ||
taiś ca yat kathitaṃ tatra dṛṣṭvā pārthān parājitān ||
cāreṇa viditaṃ sarvaṃ tan mayā veditaṃ ca te ||
samāgamya vṛtas tatra pāṇḍavair madhusūdanaḥ ||
sārathye phalgunasyājau tathety āha ca tān hariḥ ||
amarṣito hi kṛṣṇo 'pi dṛṣṭvā pārthāṃs tathāgatān ||
kṛṣṇājinottarāsaṅgān abravīc ca yudhiṣṭhiram ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

संजय उवाच व्यतिक्रमो ऽयं सुमहांस् त्वया राजन्न् उपेक्षितः ॥ समर्थेनापि यन् मोहात् पुत्रस् ते न निवारितः ॥ श्रुत्वा हि निर्जितान् द्यूते पाण्डवान् मधुसूदनः ॥ त्वरितः काम्यके पार्थान् समभावयद् अच्युतः ॥ द्रुपदस्य तथा पुत्रा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ॥ विराटो धृष्टकेतुश् च केकयाश् च महारथाः ॥ तैश् च यत् कथितं तत्र दृष्ट्वा पार्थान् पराजितान् ॥ चारेण विदितं सर्वं तन् मया वेदितं च ते ॥ समागम्य वृतस् तत्र पाण्डवैर् मधुसूदनः ॥ सारथ्ये फल्गुनस्याजौ तथेत्य् आह च तान् हरिः ॥ अमर्षितो हि कृष्णो ऽपि दृष्ट्वा पार्थांस् तथागतान् ॥ कृष्णाजिनोत्तरासङ्गान् अब्रवीच् च युधिष्ठिरम् ॥saṃjaya uvāca vyatikramo 'yaṃ sumahāṃs tvayā rājann upekṣitaḥ || samarthenāpi yan mohāt putras te na nivāritaḥ || śrutvā hi nirjitān dyūte pāṇḍavān madhusūdanaḥ || tvaritaḥ kāmyake pārthān samabhāvayad acyutaḥ || drupadasya tathā putrā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ || virāṭo dhṛṣṭaketuś ca kekayāś ca mahārathāḥ || taiś ca yat kathitaṃ tatra dṛṣṭvā pārthān parājitān || cāreṇa viditaṃ sarvaṃ tan mayā veditaṃ ca te || samāgamya vṛtas tatra pāṇḍavair madhusūdanaḥ || sārathye phalgunasyājau tathety āha ca tān hariḥ || amarṣito hi kṛṣṇo 'pi dṛṣṭvā pārthāṃs tathāgatān || kṛṣṇājinottarāsaṅgān abravīc ca yudhiṣṭhiram ||Sanjaya says the king committed a great transgression by not restraining his son; Krishna, on learning of the Pandavas' defeat, hurried to Kamyaka, where Dhrishtadyumna, Virata, Dhrishtaketu, the Kekayas and others were gathered, and promised to be Arjuna's charioteer.

अनुवाद

Sanjaya said: 'O king, this is a great transgression on your part: though able, out of delusion you did not restrain your son. On hearing that the Pandavas had been defeated at dice, Madhusudana came swiftly to the Parthas at Kamyaka. There were the sons of Drupada led by Dhrishtadyumna, Virata, Dhrishtaketu, the Kekayas, and other great chariot-warriors. All that they said upon seeing the defeated Parthas was learned through a scout, and I reported it to you. When the Pandavas gathered around Madhusudana and asked him to be Phalguna's charioteer in battle, Hari said to them, "So be it." Seeing the Parthas in such a state, clad in garments of black antelope skin, Krishna too grew angry and addressed Yudhishthira.'

भाष्य

Sanjaya names the king's responsibility directly: the evil grew not only from Duryodhana's act, but from the inaction of the one who could have stopped him.

संस्करण

8bbcdab4cfb0 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:51:21 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN