महाभारत 3.57.1-10

देवनागरी

बृहदश्व उवाच
दमयन्ती ततो दृष्ट्वा पुण्यश्लोकं नराधिपम् ॥
उन्मत्तवद् अनुन्मत्ता देवने गतचेतसम् ॥
भयशोकसमाविष्टा राजन् भीमसुता ततः ॥
चिन्तयाम् आस तत् कार्यं सुमहत् पार्थिवं प्रति ॥
सा शङ्कमाना तत्पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम् ॥
नलं च हृतसर्वस्वम् उपलभ्येदम् अब्रवीत् ॥
बृहत्सेने व्रजामात्यान् आनाय्य नलशासनात् ॥
आचक्ष्व यद् धृतं द्रव्यम् अवशिष्टं च यद् वसु ॥
ततस् ते मन्त्रिणः सर्वे विज्ञाय नलशासनम् ॥
अपि नो भागधेयं स्याद् इत्य् उक्त्वा पुनर् आव्रजन् ॥
तास् तु सर्वाः प्रकृतयो द्वितीयं समुपस्थिताः ॥
न्यवेदयद् भीमसुता न च तत् प्रत्यनन्दत ॥
वाक्यम् अप्रतिनन्दन्तं भर्तारम् अभिवीक्ष्य सा ॥
दमयन्ती पुनर् वेश्म व्रीडिता प्रविवेश ह ॥
निशम्य सततं चाक्षान् पुण्यश्लोकपराङ्मुखान् ॥
नलं च हृतसर्वस्वं धात्रीं पुनर् उवाच ह ॥
बृहत्सेने पुनर् गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात् ॥
सूतम् आनय कल्याणि महत् कार्यम् उपस्थितम् ॥
बृहत्सेना तु तच् छ्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभाषितम् ॥
वार्ष्णेयम् आनयाम् आस पुरुषैर् आप्तकारिभिः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bṛhadaśva uvāca
damayantī tato dṛṣṭvā puṇyaślokaṃ narādhipam ||
unmattavad anunmattā devane gatacetasam ||
bhayaśokasamāviṣṭā rājan bhīmasutā tataḥ ||
cintayām āsa tat kāryaṃ sumahat pārthivaṃ prati ||
sā śaṅkamānā tatpāpaṃ cikīrṣantī ca tatpriyam ||
nalaṃ ca hṛtasarvasvam upalabhyedam abravīt ||
bṛhatsene vrajāmātyān ānāyya nalaśāsanāt ||
ācakṣva yad dhṛtaṃ dravyam avaśiṣṭaṃ ca yad vasu ||
tatas te mantriṇaḥ sarve vijñāya nalaśāsanam ||
api no bhāgadheyaṃ syād ity uktvā punar āvrajan ||
tās tu sarvāḥ prakṛtayo dvitīyaṃ samupasthitāḥ ||
nyavedayad bhīmasutā na ca tat pratyanandata ||
vākyam apratinandantaṃ bhartāram abhivīkṣya sā ||
damayantī punar veśma vrīḍitā praviveśa ha ||
niśamya satataṃ cākṣān puṇyaślokaparāṅmukhān ||
nalaṃ ca hṛtasarvasvaṃ dhātrīṃ punar uvāca ha ||
bṛhatsene punar gaccha vārṣṇeyaṃ nalaśāsanāt ||
sūtam ānaya kalyāṇi mahat kāryam upasthitam ||
bṛhatsenā tu tac chrutvā damayantyāḥ prabhāṣitam ||
vārṣṇeyam ānayām āsa puruṣair āptakāribhiḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

बृहदश्व उवाच दमयन्ती ततो दृष्ट्वा पुण्यश्लोकं नराधिपम् ॥ उन्मत्तवद् अनुन्मत्ता देवने गतचेतसम् ॥ भयशोकसमाविष्टा राजन् भीमसुता ततः ॥ चिन्तयाम् आस तत् कार्यं सुमहत् पार्थिवं प्रति ॥ सा शङ्कमाना तत्पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम् ॥ नलं च हृतसर्वस्वम् उपलभ्येदम् अब्रवीत् ॥ बृहत्सेने व्रजामात्यान् आनाय्य नलशासनात् ॥ आचक्ष्व यद् धृतं द्रव्यम् अवशिष्टं च यद् वसु ॥ ततस् ते मन्त्रिणः सर्वे विज्ञाय नलशासनम् ॥ अपि नो भागधेयं स्याद् इत्य् उक्त्वा पुनर् आव्रजन् ॥ तास् तु सर्वाः प्रकृतयो द्वितीयं समुपस्थिताः ॥ न्यवेदयद् भीमसुता न च तत् प्रत्यनन्दत ॥ वाक्यम् अप्रतिनन्दन्तं भर्तारम् अभिवीक्ष्य सा ॥ दमयन्ती पुनर् वेश्म व्रीडिता प्रविवेश ह ॥ निशम्य सततं चाक्षान् पुण्यश्लोकपराङ्मुखान् ॥ नलं च हृतसर्वस्वं धात्रीं पुनर् उवाच ह ॥ बृहत्सेने पुनर् गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात् ॥ सूतम् आनय कल्याणि महत् कार्यम् उपस्थितम् ॥ बृहत्सेना तु तच् छ्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभाषितम् ॥ वार्ष्णेयम् आनयाम् आस पुरुषैर् आप्तकारिभिः ॥bṛhadaśva uvāca damayantī tato dṛṣṭvā puṇyaślokaṃ narādhipam || unmattavad anunmattā devane gatacetasam || bhayaśokasamāviṣṭā rājan bhīmasutā tataḥ || cintayām āsa tat kāryaṃ sumahat pārthivaṃ prati || sā śaṅkamānā tatpāpaṃ cikīrṣantī ca tatpriyam || nalaṃ ca hṛtasarvasvam upalabhyedam abravīt || bṛhatsene vrajāmātyān ānāyya nalaśāsanāt || ācakṣva yad dhṛtaṃ dravyam avaśiṣṭaṃ ca yad vasu || tatas te mantriṇaḥ sarve vijñāya nalaśāsanam || api no bhāgadheyaṃ syād ity uktvā punar āvrajan || tās tu sarvāḥ prakṛtayo dvitīyaṃ samupasthitāḥ || nyavedayad bhīmasutā na ca tat pratyanandata || vākyam apratinandantaṃ bhartāram abhivīkṣya sā || damayantī punar veśma vrīḍitā praviveśa ha || niśamya satataṃ cākṣān puṇyaślokaparāṅmukhān || nalaṃ ca hṛtasarvasvaṃ dhātrīṃ punar uvāca ha || bṛhatsene punar gaccha vārṣṇeyaṃ nalaśāsanāt || sūtam ānaya kalyāṇi mahat kāryam upasthitam || bṛhatsenā tu tac chrutvā damayantyāḥ prabhāṣitam || vārṣṇeyam ānayām āsa puruṣair āptakāribhiḥ ||Damayanti sees Nala at the game looking as if mad, though not mad, his mind gone into the play; fearing coming ruin, she has Brihatsena summon the ministers to learn what is lost and what remains, then summons Varshneya again.

अनुवाद

Brihadashva said: "Damayanti saw Punyashloka, the king of men, as though maddened, though not truly mad, his mind lost in the game. Seized with fear and grief, the daughter of Bhima began to think what must be done for the king's sake. Suspecting misfortune, yet wishing him well, and seeing that Nala had lost everything, she said: 'Brihatsena, go to the ministers by Nala's order and tell them what has been lost and what property remains.' The ministers, learning Nala's order and hoping that some portion of fortune might yet be theirs, returned. When all the subjects came a second time, the daughter of Bhima reported this to him, but Nala did not acknowledge her words. Seeing that her husband made no answer, Damayanti withdrew to the house in shame. Hearing continually the sound of the dice turning away from Punyashloka, and seeing Nala stripped of everything, she spoke again to her nurse: 'Brihatsena, go once more. By Nala's order bring the charioteer Varshneya; a grave matter is at hand.'"

भाष्य

Damayanti acts with a clear head where Nala has lost the power to act. A wife's faithfulness here is not passivity but the guarding of a future against a present already in ruin.

संस्करण

85b8813480ba · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:54:08 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN